यदा पुरुषाणां बलं प्राणश्च नश्यति, तदा तेषां मुखानि विकृतरूपाणि दृश्यन्ते। जनकात्मजे, त्वं शोकं दुःखं मोहं च त्यज; रामलक्ष्मणयोः कृते अद्य जीवितुम् अशक्यम्। तस्याः वचनं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रियाः तुल्या सीता अञ्जलिं कृत्वा "एवं भवतु" इत्युक्त्वा प्रत्युवाच। ततः त्रिजटा पुष्पकं रथं मनोजवेन निवर्त्य, दुःखिता सीता लङ्कां प्रति नीतवती। ततो त्रिजटया सह पुष्पकात् अवतीर्य, राक्षस्याभिः सीता अशोकवनिकां नीताभूत्। सा तं वनं प्रविश्य, बहुभिः वृक्षैः पूर्णं, राक्षसेन्द्रस्य रम्यस्थानं, तत्र तौ राजपुत्रौ स्मरन्ती विलोकयन्ती च, गाढं शोकमुपगता। श्रीवाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशत्तमे सर्गे, दशरथसुतौ रामलक्ष्मणौ भीमबाणजालेन बद्धौ, रक्तलेपितौ, गभीरश्वासौ, व्याघ्रैव व्रणितगजाविव, शय्यायां शयानौ। तत्र सर्वे वानरश्रेष्ठाः, बलवन्तः, सुग्रीवेण सह, तौ भ्रातरौ शोकसम्भ्रान्ताः परिवव्रुः। तस्मिन्नेव काले, रामः स्थिरबुद्धिः महाबलश्च, बाणैः बद्धोऽपि, आत्मबलात् चेतनां पुनः प्राप्तवान्। तदा भ्रातरं रक्तलेपितं, गभीरव्रणं, दुःखितमुखं समीपस्थं दृष्ट्वा, रामः शोकवशं गतः विललाप। "किं मम सीतया, किम् वा जीवितेन, यदि अद्य युद्धे निपतितं भ्रातरं पश्यामि? न हि सीतासमा स्त्री मर्त्यलोके, न लक्ष्मणसमानो भ्राता, न सखा, न च सहायः। यदि सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः नष्टः, तर्हि वानराणां साक्षात् अहम् आत्मानं त्यक्ष्यामि। कौशल्यायै किं ब्रूयाम्? कैकेय्यै किं वदामि? सुतदर्शनलुब्धां सुमित्रां कथं सान्त्वयिष्यामि? गवां वत्सवियोगे कम्पमाना या माता, तां विना लक्ष्मणं प्रत्यागम्य कथं सान्त्वयिष्यामि? यश्च शोभनः शत्रुघ्नः भरतश्च मया सह वनं गतौ, तौ विना कथं वदिष्यामि? सुमित्राया उपालम्भं न शक्ष्यामि सहितुम्; अत्रैव देहम् त्यक्ष्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। अहो दुष्कृत्करः, अहो निःस्वार्थः, यस्य हेतोः लक्ष्मणः शरशय्यायाम् निपतितः। लक्ष्मणः यः मम दुःखिते सान्त्वनं करोति, स अद्य मृतः, शोकार्तं भ्रातरं न भाषते। यः अद्य युद्धे बहून् राक्षसान् निहन्ति, स एव वीरः सुकुमारः भूमौ पतितः। शरशय्यायां रक्तस्रवणः, शरैः विकृतः, स पश्चिमदिशि अस्तमितसूर्य इव दृश्यते। प्राणस्थानि शरैः विद्धः सः वदितुं न शक्नोति; दुःखमपि नेत्रयोः प्रकाशयति। यथा स वनं गतः मम अनुगमनं कृतवान्, तथा अहम् अपि तं यमलोकं यास्यामि। सः सदा प्रियसखानां प्रियः, मम नित्यं भक्तः, मम दुःखकर्मणः कारणेन एष दशाम् आपन्नः। लक्ष्मणः क्रुद्धः अपि, कदापि कटुवचनं न सम्स्मरति। शरशतानि एकस्मिन्मुहूर्ते यो मुञ्चति, अस्त्रविद्यायां कर्तवीर्यसमः, स लक्ष्मणः। इन्द्रस्यापि महास्त्राणि स्वास्त्रैः नाशयितुं शीलवान्, सः इदानीं भूमौ पतितः, महाशय्यायाम् अभ्यस्तः सन्। मया यत् मिथ्यावचनं उक्तं, तत् मां नूनं दहति; राक्षसानां विभीषणं नाध्यषेयं, अतः। सुग्रीव, त्वं अद्यैव अत्रतः प्रतिगच्छ; यदि मां नष्टं मन्यसे, रावणः त्वां जित्वा स्थास्यति। अङ्गदं पुरस्कृत्य, स्वबलं सचिवांश्च, नीलं नलञ्च, समुद्रं तर; त्वं सुग्रीव। युद्धे अन्यैः दुष्करं कर्म कृतं; वानरराजाय ऋक्षराजाय च अहं तुष्टः। अङ्गदस्य, मैन्दस्य, द्विविदस्य कर्माणि, केसरिसम्पात्योः युद्धं, स्तुत्यं। गवय, गवाक्ष, शरभ, गज, अन्ये वानराः ये मम कृते प्राणान् त्यक्तवन्तः, युद्धं कृतवन्तः। किन्तु, सुग्रीव, दैवं पुरुषकारेण न शक्यते जेतुम्; यद् मित्रेण साध्यं, तत् सर्वं कृतम्। धर्मनिष्ठ सुग्रीव, त्वया कर्तव्यं कृतम्; सख्यधर्मोऽयं त्वया वानरश्रेष्ठैः साधितः। सर्वेषां अनुमतिं दत्तवानस्मि; यत्र इच्छथ, तत्र गच्छत। रामस्य विलापं श्रुत्वा सर्वे वानराः रुरुदुः। तेषां नेत्रेभ्यः अश्रूणि निपेतुः, श्यामरक्तवर्णानि च। तदा विभीषणः गदां गृहीत्वा, सैन्यव्यूहं कृत्वा, शीघ्रं रामस्य समीपं जगाम। स तम् अभ्येत्य कालाञ्जनसंकाशः दृष्ट्वा, सर्वे वानराः रावणमिति मत्वा पलायितवन्तः।