सा शबला, महात्मनं तं वसिष्ठं त्यक्त्वा, निर्दोषां भक्तां च स्वां प्रेक्ष्य, मनसा चिन्तयन्ती—"किं मया पापं कृतं महर्षये, येन धर्मात्मा स मां त्यजति?"—इति पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा शीघ्रं वसिष्ठस्य समीपं जगाम। राजपुरुषान् शतानि परित्यज्य, शत्रूनां संहर्तरमिव वातवेगेन महात्मनः पादौ समुपेत्य, सा शबला रुदती करुणस्वरेण गर्जन्तीव तस्थौ। सा वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा, मेघनिनादसमा स्वरेण, "भगवन् ब्रह्मपुत्र, किमर्थं मां त्यक्तवानसि? राजपुरुषा मां बलात् त्वत्तः नयन्ति," इति व्याहरत्। तां शोकसन्तप्तां भगिनीमिव विलपन्तीं दृष्ट्वा, ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः सान्त्वनपूर्वकमिदमुवाच—"नाहं त्वां शबले त्यजामि, न च त्वया मम किंचित् दुष्कृतं कृतम्; किन्तु बलवानयं राजा त्वां बलात् मत्सकाशात् नयति। अद्य तु मम बलं राज्ञः तुल्यं नास्ति; स राजा महाबलः क्षत्रियः पृथिव्याः स्वामी च। सम्पूर्णा चास्य सेनायं गजाश्वरथसमाकुला पताकाभिरलङ्कृता तं बलवत्करोति।" एवं वसिष्ठेन उक्ता सा, वाक्यविशारदा शबला, सविनयं ब्रह्मर्षये प्रत्युवाच—"न क्षत्रियस्य बलं ब्राह्मणबलात् श्रेष्ठमिति विद्वांसः वदन्ति; ब्राह्मणबलस्यैव दिव्यत्वं क्षत्रियात् अधिकम्। तव बलं तु अप्रमेयम्; महाबलः अपि विश्वामित्रः त्वत्तः बलवत्तरः न; तव तेजः दुष्प्रापम्। ब्रह्मतेजसा युक्त महाभाग, मां आज्ञापय; तेन तस्य दुष्टस्य मदं बलं च यत्नं च नाशयिष्यामि।" सा एवं उक्ता, भगवतः वसिष्ठस्य आज्ञां प्रतीक्षमाणा, तदा वसिष्ठः कीर्तिमान् राम, "मुक्त्वा तेजः, रिपुसैन्यविनाशिनि," इति शबले आज्ञापयत्। तस्य वचः श्रुत्वा, सुरभिः शबला निनदन्ती, शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। तैः सर्वं विश्वामित्रस्य सैन्यं तदानीं नाशितम्; स राजा विश्वामित्रः क्रोधसंरक्तलोचनः तान् पल्लवान् शस्त्रैः महद्भिः क्षुद्रैश्च विनाशयामास। तदा शबला पुनः भीमान् शकाश्च यवनैः सह ससर्ज; पृथिवी तैः शकैः यवनैः च आवृता बभूव। ते दीप्तिमन्तः महाबलाः कनककूटसदृशाः तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः सुवर्णवस्त्रसंवृताः बभूवुः। तैः सर्वं सैन्यं ज्वलनैरिव दग्धम्। तदा महाबलः विश्वामित्रः शस्त्राणि मुक्त्वा, तैः एव यवनान् काम्बोजान् बार्बरान् च सम्प्रध्वंसयामास। एवमुक्ते, शृणु राम, वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पञ्चपञ्चाशत्तमः सर्गः प्रवर्तते। तदा विश्वामित्रशस्त्रैः विह्वलान् तान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः शबले योगबलात् सृष्टिं कर्तुं प्रेरयामास। तस्याः निनादात् सूर्यसमप्रभाः काम्बोजा उत्पन्नाः; स्तन्यतो बार्बराः शस्त्रपाणयः निर्गताः। गर्भदेशात् यवनाः, पुरीषभूमितः शकाश्च, लोमकूपेषु म्लेच्छाः हारिताः किराताश्च वसन्ति। तैः सर्वैः क्षणेनैव विश्वामित्रस्य सैन्यं गजाश्वरथयुतं विनाशितम्। तदा विश्वामित्रस्य शतं पुत्राणां विविधायुधधराः, पितुः सैन्यविनाशं दृष्ट्वा, अग्रे प्रस्थिताः। अथ क्रोधसंरक्तः महर्षिः वसिष्ठः मन्त्रवेदाङ्गपराग्रणीः, केवलनिनादेन तान् सर्वान् दग्धवान्। तस्य विश्वामित्रस्य पुत्राः अश्वैः रथैः पदातिभिः सह क्षणेनैव भस्मसात् कृताः। तदा सर्वसैन्यविनाशं दृष्ट्वा विश्वामित्रः लज्जया शोकश्च समाविष्टः बभूव। सागरः इव निर्झरः, भङ्क्तदंष्ट्र इव सर्पः, ग्रसितप्रभ इव सूर्यः, सः तत्क्षणाद् तेजोहीनः अभवत्। पुत्रैः बलैः च वियुक्तः, छिन्नपक्ष इव विहङ्गः, स सर्वशक्तिविरहितः विषण्णः बभूव। एकं पुत्रं राज्ये स्थाप्य, क्षत्रियधर्मेण पृथिवीं पालयितुं आदेशं दत्वा, वनं प्रस्थितः। हिमालयपर्वतस्य शृङ्गेषु, यत्र किन्नराः नागाश्च वसन्ति, तत्र तपश्चर्यां कर्तुं गतः, महादेवं प्रीणयितुं दृढं तपः उपतस्थे। कालेन, देवानां ईश्वरः, वृषध्वजः महादेवः, तस्य महर्षेः पुरतः प्रादुरासीत्। "कस्मात् तपस्यसि राजन्? किमिच्छसि? वरं वद; अहं वरदः," इति तमुवाच। तदा महातपाः विश्वामित्रः, महादेवं प्रणम्य, "यदि प्रसन्नोऽसि, निष्पाप महादेव, धनुर्वेदस्य सर्वशाखोपनिषद्गुह्यं ज्ञानं ददास्व। देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसविदितानि सर्वाण्यस्त्राणि मयि प्रकाशितानि भवन्तु," इत्युक्त्वा, "तव प्रसादात् देवेश, मम कामः सम्पूर्णो भवेत्," इति प्रार्थितवान्। तदा देवेश्वरः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा तत्रैवान्तर्धानमगात्। एवं सर्वास्त्रविद्यां प्राप्य, महाबलः विश्वामित्रः महदहङ्कारं लेभे।