रावणेन प्रेषिते युद्धभूमौ, सीता सम्पूर्णं वानरबलं निपातितं दृष्टवती। तत्र मांसभक्षका राक्षसाः हृष्टहृदयाः समन्तात् स्थिताः, वानराश्च महद्भिः शोकैः अभिभूताः रामलक्ष्मणयोः समीपे समागताः। तदा वैदेही सीता स्वं पतिं रामं च लक्ष्मणं च शरशय्यायां शयानौ, चेतनाशून्यौ बाणपीडितौ च दृष्टवती। तौ वीरौ, भग्नकवचौ, अपसृतधनुष्कौ, सर्वाङ्गेषु शरच्छिन्नाङ्गौ, भूमौ शरस्तम्भसमौ शयानौ आसीताम्। तौ भ्रातरौ, पुरुषर्षभौ, पद्मलोचनौ, अग्निसुतवत् भूमौ शयानौ दृष्ट्वा, सीता दुःखसमाकुला सन्ददर्श। तौ नरश्रेष्ठौ, शरशय्यायां तथा शयानौ, सीता दुःखातिवेगात् करुणं विललाप। निःकल्मषाङ्गं पतिं लक्ष्मणं च पांसुषु पतितौ, कृष्णपक्ष्मिणी जनकात्मजा विलपन्ती अश्रूण्यपातयत्। अश्रुपरिप्लुतलोचना, दुःखेन पीडिता, तौ देवसुतसमप्रभौ भ्रातरौ पश्यन्ती, तयोर्मरणं चिन्तयन्ती, शोकाभिभूता इदं वाक्यम् अवदत्। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथाष्टचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। स्वपतिं निहतं महाबलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, सीता शोकातुराभूत्वा करुणं विललाप। या स्त्रियः माम् अकदापतिं पुत्रसम्पन्नां च वदन्ति, ताः सर्वाः मुनयः अद्य रामे निहते मिथ्यावादिनः जाताः। या माम् यज्वन्याः पत्नीं महायज्ञकृतः इति वदन्ति, ताः अपि मुनयः अद्य मिथ्यावादिनः। या वीरपत्नीं राज्ञः मानितां माम् आहुः, ताः अपि अद्य मिथ्यावादिनः। या द्विजातयः शुभकर्मसु माम् पुण्यां प्रतिपादयन्ति, ताः अपि अद्य मिथ्यावादिनः, रामे निहते। एते एव लक्षणानि, येन स्त्रियः पतिसहिताः राज्याभिषिक्ताः स्युः, तानि ममापि आसीन्। या दुर्भाग्यवतीनाम् लक्षणानि विधवां कुर्वन्ति, तानि मयि न दृश्यन्ते, अपि तु मम सौभाग्यं नष्टम्। या स्त्रीलक्षणानि पद्माभिधानानि उक्तानि, तानि अपि अद्य रामे निहते मम तु निष्फलानि जातानि। मम केशाः सूक्ष्माः, समाः, कृष्णाः; भ्रूणि अनन्विते; जानुनी समकृते; दन्ताः समाः, अच्युताः। शङ्खनिभाक्षिणी अहम्; हस्तपादौ सम्यग्विनिर्मितौ; गुल्फजङ्घे समरूपे; नखाः समाः, मृदुलाः; अङ्गुल्यः समाः। स्तनौ पूर्णौ, गोलौ, निकटस्थितौ; गम्भीरनाभिः; पार्श्वचक्षुषी सम्यक्। रत्नसन्निभवर्णा, रोमाः मृदुलाः; एते द्वादश लक्षणानि मयि दृष्ट्वा, मुनयः सौम्यलक्षणयुक्तां माम् ऊचुः। हस्तपादौ निष्कलङ्कौ, यवप्रमाणौ; मन्दस्मिता; एतेभ्यः कन्यालक्षणदर्शिनः मुनयः माम् अभिजग्मुः। ब्राह्मणाः दैवविदः माम् पतिसहितां राज्याभिषिक्तां भविष्यामीति उक्तवन्तः; तदप्यसत्यं जातम्। जनस्थानम् उद्धृत्य, वृत्तान्तं ज्ञात्वा, अचलसागरं तीर्त्वा, भ्रातरौ गोष्पदवत् निहतौ। राघवौ वरुणाग्न्यिन्द्रवायुभ्यः ब्रह्मशिरसः अस्त्रं प्राप्तवन्तौ। तथापि, युद्धे अदृश्येन मायया, रामलक्ष्मणौ, इन्द्रसमौ, मम रक्षकारौ, निहत्य, माम् अनाथां कृतवन्तौ। युद्धे राघवदृष्टः शत्रुः, मनोजवोऽपि, जीवन् न प्रतिपद्यते। कालस्य नास्ति बोभः, मृत्युः च जयेतरः न, यदा रामः भ्रात्रा सहितः युद्धे पतितः। न अहम् एवम् शोकं रामाय, न लक्ष्मणाय, न आत्मन्यपि, न मातरि, यथा तपस्विन्यै श्वशुर्यै करोमि। सा तु सदा व्रतानि समाप्त्य प्रतीक्षमाणा चिन्तयति—"यदा सीतां लक्ष्मणं च रामसहितौ द्रक्ष्यामि?" इति। एवं विलपन्त्यै तस्यै राक्षसी त्रिजटा उवाच—"मा शुचः देवि; तव पतिः जीवति। यथार्थं कारणं प्रवक्ष्यामि, येन रामलक्ष्मणौ जीवतः, मह्यं प्रियं त्वाम् उवाच। युद्धे न वीरमुखानि कुप्यन्ति, न प्रमोदन्ते, यदा नायकः निहतः। एष पुष्पकः विमानः, वैदेहि, दिव्यरूपः, न त्वां वाहयेत्, यदि तौ मृतौ। येषां नायकौ हतौ, तेषां सेनायाः चेष्टा नश्यति, सा च नौकावद् जलमध्ये पतत्यनियन्त्रिता। एषा सेना, न प्रमत्ता, न शोकाकुला, काकुत्स्थयोः रक्षणार्थं स्थित्वा, मम प्रीत्या त्वां सूचयामि। तस्मात् त्वं प्रतिपन्नविश्वासा, शुभलिङ्गानि दृष्ट्वा, काकुत्स्थपुत्रान् अक्षतान् पश्य—इदं स्नेहात् वदामि। न कदापि मिथ्यावादी, न च भविष्यामि, मैथिलि; तव साध्वीमृदुप्रकृत्या मम हृदयं प्रविष्टा। न देवाः सह इन्द्रेण, न दानवाः, एतौ युद्धे जयन्ति; दृष्ट्वा तादृशं दृश्यं, तव हिताय वदामि। इदानीं पश्य, मैथिलि, अद्भुतमिदं—पतितौ चेतनाशून्यौ अपि, तौ तेजो न जहातः।" एवं सीता दुःखात्ययेन विलपन्ती, त्रिजटाया उपदेशं श्रुत्वा, आश्वासिता बभूव।