यदा महर्षिः वसिष्ठः कामधेनुं न त्यजति स्म, तदा महाबलः विश्वामित्रः ताम् चित्राम् गौः बलात् अपहरितुम् आरब्धवान्, हे राम। तया राज्ञा नीतया दुःखिता सा चित्रा गौः अश्रूणि मुमोच, शोकसन्तप्ता मनसि विचारयन्ती। “परमपावनः वसिष्ठः मया परित्यक्तः, अहं दुःखिता राजपुरुषैः नीयामि, महद्व्यथया पीडिता।” इति सा मनसि चिन्तयन्ती। “किं दोषं महात्मने मया कृतम्? सः माम् निर्दोषाम् भक्ताम् च पश्यन् धर्मात्मा अपि त्यजति?” इति पुनः पुनः श्वसन्ती त्वरितं वसिष्ठं महाबलिनं गच्छति स्म। शतशः राजपुरुषान् अपास्य, हे रिपुविनाशिन्, वायुवेगेन महात्मनः पादयोः सा चित्रा गौः अभिपेत्य स्थितवती। रुदन्ती सा चित्रा गौः गर्जन्ती वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा मेघगर्जितस्वरेण इदं वचनम् उवाच। “भगवन् ब्रह्मपुत्र, किमर्थं त्वया परित्यक्ता अस्मि, ये राजपुरुषाः माम् तव समीपात् अपहरन्ति?” इति। एवं उक्ता ब्रह्मर्षिः दुःखार्तायाः भगिन्याः इव, शोकसन्तप्तायाः, इदं वचनम् उवाच। “शबले, न त्वां अहं परित्यजामि, न च त्वया मम कश्चित् दोषः कृतः; किन्तु अयं बलवान् राजा त्वां बलात् हरति। मम बलं राज्ञः तुल्यं नास्ति, विशेषतः अद्य; राजा शक्तिमान् क्षत्रियः भूमिपतिः च। अस्य पूर्णं सैन्यं गजाश्वरथसमाकुलं पताकाभिः सुसज्जितं तस्य बलं वर्धयति।” इति वसिष्ठेन उक्ता सा चित्रा गौः वाक्यविशारदा विनीतया भावेन ब्रह्मर्षये प्रत्युवाच। “क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं न इति कथयन्ति; ब्राह्मणस्य दिव्यं तेजः क्षत्रियबलं अतिक्रामति। तव बलं अपरिमितं; विश्वामित्रः महाबलः अपि तव बलं न अतिक्रान्तुम् शक्नोति—तव तेजः दुर्जयम्। आज्ञापय माम्, महातेजस् ब्रह्मतेजस्सम्पन्न, तस्य दुष्टस्य गर्वं बलं च यत्नं च विनाशयिष्यामि।” इति सा उक्ता, हे राम, प्रसिद्धः वसिष्ठः तदा उवाच—“विसृज तेजः, रिपुसैन्यविनाशिनी।” तस्य वचनं श्रुत्वा सुरभिः गर्जनात् शतशः पल्लवान् उत्पादितवती, हे राजन्। तैः पल्लवैः विश्वामित्रस्य सैन्यं सर्वं तस्य पुरतः विनष्टम्; राजा महाक्रोधेन, ज्वलितनेत्रः, तान् पल्लवान् महास्त्रैः लघ्वस्त्रैः च विनाशयामास। विश्वामित्रेण पल्लवाः पीडिताः दृष्ट्वा, पुनः सा चित्रा गौः तीक्ष्णान् शाकान् यवनैः सहितान् उत्पादितवती; भूमिः तैः शाकैः यवनैः च आच्छादिता। ते दीप्ताः महाबलिनः, सुवर्णरज्जुसदृशाः, तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानाः च। तैः सर्वं सैन्यं दग्धम्, ज्वलिताग्निभिः इव; ततः महाबलः विश्वामित्रः अस्त्राणि सन्दर्शयामास, तैः यवनाः, कम्बोजाः, बार्बराः च महद्व्यथया आकुलिताः। अथ, हे रघुनन्दन, पंचपञ्चाशत्तमं सर्गं वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे शृणु। तदा विश्वामित्रास्त्रैः आकुलितान् तान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः कामधेनुं योगबलात् सृजितुम् प्रेरयामास। तस्याः गर्जनात् कम्बोजाः सूर्यसदृशदीप्तयः उत्पन्नाः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रधारिणः अभिजाताः। गर्भदेशात् यवनाः, पुरीषभूमितः शाकाः प्रसिद्धाः; रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताः च वसन्ति। तैः क्षणेन विश्वामित्रस्य सर्वं सैन्यं गजाश्वरथसहितं विनष्टम्, हे रघुवंशविभूषित। तदा वसिष्ठस्य महात्मनः सैन्यद्वारेण विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः विविधशस्त्रधारिणः अग्रे अभिपेत्य युद्धाय समुत्तिष्ठन्ति। तदा महाक्रोधेन, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, महर्षिः वसिष्ठः तान् प्रति अग्रे गतवान्; केवलं गर्जनया तान् सर्वान् दग्धवान्। विश्वामित्रस्य ते पुत्राः अश्वैः रथैः पदातिभिः च सह क्षणेन भस्मीकृताः महात्मना वसिष्ठेन। विश्वामित्रः सर्वं सैन्यं विनष्टं दृष्ट्वा लज्जया शोकाय च गृहीतः। वह्निहीनः समुद्रः इव, भग्नदंष्ट्रः सर्पः इव, ग्रहग्रस्तः सूर्यः इव, सः तेजः विहीनः अभवत्। पुत्रैः बलैः विहीनः, खण्डपक्षः पक्षी इव, उत्साहबलविहीनः, विषण्णः अभवत्। सः एकं पुत्रं राज्ये नियुक्त्वा, क्षत्रियधर्मानुसारं भूमिं पालयितुं आदेश्य, वनं प्रति प्रस्थितवान्। हिमालयस्य शिखरे, किन्नरैः नागैः च सेविते, तत्र महातपः आरब्धवान्, महादेवस्य प्रसादाय। कालेन, सुरेशः वृषध्वजः, महर्षेः विश्वामित्रस्य पुरतः सम्प्राप्तः, वरदः सन्निहितः। “किमर्थं तपः तपसि, राजन्? यद् इच्छसि तद् वद। अहं वरदः—यद् वरं इच्छसि, तत् उद्घोषय।” इति देवेन उक्तः, महान् तपस्वी विश्वामित्रः महादेवम् नमस्कृत्य इदं वचनम् उवाच। “यदि त्वं तुष्टः, निष्पाप महादेव, धनुर्वेदं सर्वशाखोपनिषद्गुह्यसमेतं मे प्रयच्छ।