राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य मरणं, कबन्धस्य सङ्गमः, च पम्पा सरोवरस्य दर्शनं च अभूत। तत्र शबरीं दृष्ट्वा, फल-तृणैः जीवितुं प्रयत्नशीलां, पम्पायां विलापं कृत्वा हनुमन्तं च समागम्य राघवः ऋष्यमूकं गत्वा सुग्रीवसङ्गं प्राप्य मित्रता निश्चित्य वालिनः च सुग्रीवस्य संघर्षं दृष्ट्वा वलिम् अजयत। तस्मिन् समये तारा विलापं कृत्वा सुग्रीवस्य पुनः प्रतिष्ठां कृत्वा, वर्षाकाले निवासं च निश्चितं च कृतम्। सिंहवत् राघवस्य क्रोधः, सेना सङ्ग्रहः, सर्वदिशां प्रेषणं च अभवत्। तत्र पृथ्वीं प्रति सूचना प्रेषिता। राघवः अंगुष्ठकं दत्त्वा, भालुकस्य गुहां दृष्ट्वा, आत्मनं उपद्रवात् उपशमयितुं निश्चयं कृतवान्, सम्पातिं च दृष्ट्वा। पर्वतं आरोह्य, समुद्रं उड्डीय, समुद्रस्य वाक्यम् अङ्गीकृत्य, मैनाकं च दृष्ट्वा। तत्र राक्षसिणां धमनीं दृष्ट्वा, छायाग्रासं समागत्य, सिम्हिकां संहार्य, लङ्कां च मलयां च दृष्ट्वा। रात्रौ लङ्कां प्रवेश्य, एकाकिनं मननं कृत्वा, पानक्षेत्रं गत्वा, रक्षितं प्राङ्गणं च दृष्ट्वा। रावणं दृष्ट्वा, पुष्पक चक्रं च दृष्ट्वा, अशोकवनं प्रविष्टः, सीतां च दृष्ट्वा। तत्र राघवः सीतायाः प्रतीकं दत्त्वा, तस्याः सह संवादं कृत्वा, राक्षसिणां धमनीं धमयित्वा, त्रिजटायाः स्वप्नदृष्टिं च दृष्ट्वा। राघवः सीतायाः मणिं दत्वा, वृक्षं च भञ्जयित्वा, राक्षसिणां पलायनं च कृतवान्, किङ्कराणां विनाशं च कृतम्। वायोः पुत्रस्य पकृते, लङ्कां ज्वालामयां कृत्वा, प्रत्यागच्छन् च मधुं अपि गृहीतवान्। राघवस्य शान्तिं कृत्वा, मणिं दत्त्वा, समुद्रं समागम्य, नलस्य पुलं निर्माणं च कृतम्। समुद्रं पारं गत्वा, रात्रौ लङ्कां घेरित्वा, विभीषणस्य सङ्गं प्राप्य, वधाय साधनं प्रदत्तम्। कुम्भकर्णं नाशयित्वा, मेघनादं च पराजितं, रावणं च नाशयित्वा, समुद्रनगरे सीतां पुनः प्राप्य। विभीषणस्य अभिषेकं कृत्वा, पुष्पक चक्रं दृष्ट्वा, अयोध्यां गत्वा, भरद्वाजं च समागम्य। वायोः पुत्रं प्रेष्य, भरतं च समागम्य, राघवस्य अभिषेकस्य शुभसमयं प्राप्य, सर्वसेनां विसर्ज्य, स्वराज्यस्य आनन्दं च अनुभवन् वैदेहिं च प्रेषितवान्। यः च राघवस्य चित्ते आगतं, तं सर्वं वयोवृद्धः वाल्मीकिः काव्यस्य उत्तरभागे संकलितवान्। एषः चतुर्थः सर्गः बालकाण्डे महात्मनः वाल्मीकि रामायणस्य। महर्षिः वाल्मीकिः सम्पूर्णं रामकथां, यः स्वराज्यं प्राप्य, अद्भुतशब्दैः च अर्थैः च रचयामास। सः चतुर्विंशतिः सहस्राणि श्लोकानि, पञ्चशतं सर्गान्, षट्काण्डानि च, उत्तरभागं च रचयामास। तस्मिन् महाकृतौ सम्पूर्णं यत् आगच्छेत्, विद्वान् मननं कृतवान्, 'कः तु एषां पाठयिष्यति?' इति। तदानीं तौ राजपुत्रौ, कुशः च लवः च, धर्मात्मनः, प्रसिद्धः, मधुरस्वरैः युक्तः, आश्रमं वसतः दृष्ट्वा। तौ वेदेषु च प्रवीणौ, बुद्धिमन्तौ च, महर्षिम् उपदिश्य, वेदेषु वृद्धिं कर्तुं काव्यं शिक्षयामास। व्रतधारी महर्षिः सम्पूर्णं रामायणकाव्यं, सीतायाः महाकथां च पुलस्त्यस्य पुत्रस्य विनाशं च रचयामास। गायनाय मधुरं, त्रिभागैः युक्तं, सप्तधातुवैभवेन युक्तं, चित्तं च तालं सह युक्तं काव्यम्। प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, आतंक, वीर्य, च अन्येषां भावनाभिः परिपूर्णं काव्यं गूढं। तौ संगीतविज्ञानं च श्रुत्वा, स्वरविन्यासे च प्रवीणौ, मधुरस्वरैः युक्तौ, गन्धर्वावतारवत् प्रकटितौ। सौन्दर्येन च शुभचिह्नैः युक्तौ, मधुरस्वरैः भाषितौ, रामस्य शरीरात् उत्पन्नौ यथा चित्रदृश्यौ। तौ राजपुत्रौ, सम्पूर्णं उत्तमं धर्मात्मनः काव्यं ज्ञात्वा, सम्पूर्णं काव्यं निर्दोषं पाठयित्वा। महर्षिणां, द्विजानां, धर्मात्मनां सङ्गमे, तौ तत्त्वज्ञाः, निर्देशेन, सम्पूर्णं चित्तेन गातुं प्रारब्धः। महात्मनः, महाशुभाः, सर्वशुभचिह्नैः युक्तौ, कदाचित्, शुद्धचित्तानां महर्षीणां सङ्गमे— सङ्गम्य, तौ काव्यं गायन्ति; तं श्रुत्वा सर्वे महर्षयः अश्रुपूरितदृष्टयः अभवन्। ते 'उत्तमम्! उत्तमम्!' इत्युक्त्वा, महानन्देन अभिभूताः, धर्मे समर्पिताः, तौ कुशीलव गायकों की प्रशंसा कृतवन्तः, 'अह, एषः गीतस्य मधुरता, विशेषतः श्लोकानां!' इति। यद्यपि एते घटनाः प्राचीनकाले अभवन्, तैः अत्र प्रत्यक्षं प्रदर्शितम्; तौ गत्वा गायन्ति चित्तेन, कथां अवतारयन्ति। सङ्गच्छन्ति मधुरं, उत्साहेन च चित्तेन, एषः तौ महर्षिभिः तपस्विभिः प्रशंसिताः। यदा तौ अधिकं उत्साहं च अत्युत्तरेण मधुरता सह गायन्ति, तदा एकः संतुष्टः महर्षिः तेषां समीपे जलपात्रं दत्त्वा। अन्यः, संतुष्टः च महाप्रसिद्धः, तेषां छद्रवस्त्रं दत्त्वा; अन्यः च कृतज्ञः काले काले, तेषां कृष्णमृगचर्मं दत्त्वा, च अन्यः च पवित्रकं दत्त्वा।