शृणु, राम, कथेयं रमणीया या वाल्मीकिना प्रकटिता। यदा महर्षिर्वसिष्ठः कामधेनुं न त्यक्तुम् अयच्छत्, तदा राजर्षिर्विश्वामित्रः तां चित्राङ्गीं धेनुं बलात् हर्तुं प्रचक्रमे। सा तु चित्रा धेनुः, महता राज्ञा नीतुम् आरब्धा, दुःखिता रुदती च, शोकेन मनसा विचिन्तयामास—"किं मया पापं कृतं महात्मने वसिष्ठाय, येनाहं निरपराधा भगवति भक्त्या स्थितवती, तेन धर्मात्मना त्यक्ता दुःखिता च पार्थिवैः नीयमाना?" एवं मनसा व्यथिता सा धेनुः पुनः पुनः दीर्घं निश्वस्य, शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं प्रति जगाम। शतशः राजपुरुषान् कम्पयित्वा, सा वातवेगेन सती महात्मनः वसिष्ठस्य पादौ समुपेत्य तस्थौ। सा चित्रा धेनुः, रुदन्ती गर्जन्ती च, मेघनिनादसमा स्वरेण वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा वाक्यमिदं व्याहरत्—"भगवन् ब्रह्मपुत्र! किं मां परित्यक्तवानसि? राजपुरुषा मां तव सन्निधेः बलात् नयन्ति।" एवं तया कथिते, ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः शोकार्तां स्वसारमिव संभाषमाणः सान्त्वनं वचः प्रोवाच—"नाहं त्वां परित्यजामि, शबले, न च त्वया मयि किंचित् अपराधितम्। एष तु महाबलवान् राजर्षिः त्वां बलात् मत्तः हरति। मम बलं अद्य तस्य राज्ञः समं नास्ति; सः क्षत्रियः, महाबलः, पृथिव्याः स्वामी च। अयं हि समग्रः सैन्यवर्गः, गजाश्वरथसंयुतः, ध्वजैः समाकीर्णः, तस्य बलं वर्धयति।" ततः वसिष्ठस्य वचः शुश्राव सा वाक्यविशारदा शबला, विनीतया वाचा तम् उदारधीं ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच—"न क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं विद्वांसः वदन्ति; ब्राह्मणस्य दिव्यं तेजः क्षत्रियात् बलवत्तरम्। तव बलं अपरिमितम्; विश्वामित्रोऽपि महाबलः सन् त्वत्तो नातिवर्तते; तव तेजः अनुत्तमम्। आदेशं दातुमर्हसि, भगवन् ब्राह्मतेजसाऽन्वितः; तवाज्ञया तस्य दुष्टस्य गर्वं बलं चेष्टां च नाशयिष्यामि।" एवं तया प्रार्थितः स विख्यातो वसिष्ठः ताम् आज्ञापयामास—"शक्तिं मोचय, शत्रुसैन्यविनाशिनी भव।" तस्य वचः श्रुत्वा सुरभिः, स्वननादेव शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। ते पल्लवाः सर्वं विश्वामित्रस्य सैन्यं तस्यैव पश्यतः विनाशयामासुः। तदा राजा विश्वामित्रः क्रोधसंरक्तलोचनः, महता कोपेन पल्लवान् शस्त्रैः क्षिप्रं नाशयामास। पल्लवान् तु तेन पीडितान् दृष्ट्वा, सा धेनुः पुनः भीषणान् शाकान् यवनैः सह ससर्ज; पृथिवी तैः शाकयवनसंघैः समावृत्ता। ते दीप्तिमन्तः, सुवर्णसूत्रसदृशाः, तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानिनश्च, सर्वं तद्विश्वामित्रसैन्यं ज्वलद्भिः वह्निभिः इव दग्धम्। तदा महाबलवान् विश्वामित्रः शस्त्राणि ससर्ज; तैः शस्त्रैः यवनाः, काम्बोजाः, बार्बराः च समाकुलिताः। एवं सर्गे समाप्ते, राम, शृणु पञ्चपञ्चाशत्तमं सर्गम्। तदा विश्वामित्रशस्त्रैः विक्षिप्तान्, संशयान्वितान् सैन्यगणान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः तां कामधेनुं योगबलसमन्वितां सृष्ट्यर्थं प्रेरयामास। तस्याः स्वननादेव सूर्यसमानप्रभाः काम्बोजाः जाताः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रपाणयः निर्गताः। गर्भदेशात् यवनाः, मलप्रदेशात् शाकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताश्च वसन्ति। तैः सर्वैः क्षणेनैव विश्वामित्रस्य सैन्यं गजाश्वरथसंयुक्तं विनाशितम्। तदा महात्मना वसिष्ठेन भग्नं स्वसैन्यं दृष्ट्वा, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः विविधायुधधारिणः समुपजग्मुः। तेषां प्रति वसिष्ठः क्रोधसंयुक्तः, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, केवलं गर्जनया तान् सर्वान् दग्ध्वा भस्मसात् चकार। विश्वामित्रस्य पुत्राः, अश्वैः रथैः पदातिभिश्च सहिताः, क्षणेनैव महात्मना वसिष्ठेन भस्मीकृताः। सर्वं सैन्यं नष्टं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः लज्जया च चिन्तया च पीडितः अभवत्। सः समृद्धिम् हृतां सागरमिव, भग्नदंष्ट्रं सर्पमिव, ग्रसितप्रभं सूर्यं च इव अप्रभः अभवत्। पुत्रैः बलैः च हीनः, छिन्नपक्षः पक्षिराज इव, शक्त्युत्साहविहीनः, विषण्णचित्तः अभवत्। स एकं पुत्रं राज्ये स्थाप्य, क्षत्रियधर्मेण भूमिं पालयितुम् उपदिश्य, स्वयम् वनं प्रति जगाम। हिमालयस्य शिखराणि, यत्र किन्नराः नागाः च वसन्ति, तत्र तपश्चर्यां घोरां कर्तुं प्रस्थितः, महादेवस्य प्रीत्यर्थम्। कालेन महता, स देवाधिदेवः, वृषध्वजः, विश्वामित्रस्य पुरतः प्रादुरासीत्, वरप्रदाता सन्। स तं पप्रच्छ—"कस्मात् तपस्यसि, राजन्? किमिच्छसि? वरं वृणीष्व यं त्वं कामयसि।" तदा स महातपाः विश्वामित्रः, महादेवं प्रणम्य, वाक्यमिदम् उवाच...