राज्ञः समक्षे महर्षिः वसिष्ठः साभिमानं वचः प्रोवाच— "राजन्, सर्वे मम यज्ञाः अस्याः उपरि प्रतिष्ठिताः, नात्र संशयः। किम् अधिकं वक्तव्यम्? अहम् इच्छाश्रुं कामधेनुं न परित्यजामि।" ततः, वसिष्ठेन कामधेनुं न परित्यजमानः, महाबलः विश्वामित्रः ताम् चित्राङ्गीं गाम् बलात् हरितुं प्रवृत्तः, हे राम। सा चित्रा गा, राज्ञा नीयमाना, दुःखिता रुदती च, विषण्णा चिन्तयामास— "अत्युत्तमधर्मात्मना वसिष्ठेन परित्यक्ता, अहम् दुःखिता कथं नीयमाना अस्मि राजपुरुषैः? किम् अहम् तस्मै महात्मने पापं कृतवती, यः माम् निर्दोषां भक्तां च पश्यन्, धर्मज्ञः सन्, परित्यजति?" एवं विचिन्त्य, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, सा शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं प्रति जगाम। राजपुरुषान् शतशः अपास्य, सा वातवेगेन तस्य महात्मनः पादयोः उपव्रज्य, रुदती सस्वरमजिघ्रत। सा चित्रा गा, मेघगम्भीरया वाचा, वसिष्ठं प्राप्य, रुदती वाक्यम् इदम् उवाच— "भगवन् ब्रह्मसुत, किमर्थं मां परित्यक्तवान्, ये राजपुरुषाः माम् तव सन्निधेः नयन्ति?" एवमुक्ते सा दुःखार्तायै भगवतः स्नेहपूर्णया वाचा ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः प्रत्युवाच— "शबले, नाहं त्वां परित्यजामि, न च त्वया मम किंचिदपि दुष्कृतं कृतम्। किन्तु अयं बलवान् राजा त्वां बलात् हरति। मम बलं तावत् अस्य राज्ञः समं नास्ति, विशेषतः अद्य, यः क्षत्रियः पृथिव्याः स्वामी च। अस्य समग्रं सैन्यं गजाश्वरथसंयुतं पताकाभिरलङ्कृतं च, तं अधिकं बलवत्तरं करोति।" एवमुक्ता सा वाक्यविशारदा शबला विनीतया वाचा ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं प्रत्युवाच— "क्षत्रियबलस्य बलेन ब्राह्मणबलं नातिक्रामति, ब्राह्मणस्य तेजो हि परमं क्षत्रियात्। भवतः बलं अपरिमितम्; विश्वामित्रोऽपि महाबलः सन्, भवतः बलात् अधिकः नास्ति; भवतः तेजः दुर्लङ्घ्यम्। आदेशं कुरु, भगवन्, ब्रह्मतेजसा युक्तः; अहं तस्य दुष्टस्य मर्दं बलं च यत्नं च विनाशयिष्यामि।" एवमुक्तः स वसिष्ठः ख्यातिमान् तां शबला-मुवाच— "मुक्त्वा तेजः, रिपुसैन्यविनाशिनी भव।" तस्य वचः श्रुत्वा, सुरभिः सशब्दं ननाद, ततः शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। तैः पल्लवैः विश्वामित्रस्य सर्वं सैन्यं समक्षं नाशितम्। राजा विश्वामित्रः क्रोधात् दीप्तलोचनः जातः। स तान् पल्लवान् महास्त्रैः क्षुद्रास्त्रैश्च विनाशयामास। पल्लवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा, सा पुनः कठोरान् शाकान् यवनैः सहितान् उत्पादयामास। पृथिवी शाकयवनसंयुक्तैः आच्छादिता बभूव। ते दीप्तिमन्तः महाबलिनः कनकधाराभासाः तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः सुवर्णवस्त्रवसनाश्चासन्। तत् समग्रं सैन्यं ज्वलद्भिरिव वह्निभिः क्षिप्रं दग्धम्। तदा बलवान् विश्वामित्रः स्वास्त्राणि मुक्त्वा, तैः यवनकम्बोजबार्बरान् संमोहयामास। एतस्मिन् समये, वसिष्ठः तेषां विश्वामित्रास्त्रैः सन्त्रस्तान् दृष्ट्वा, कामधेनुं योगबलात् सृष्ट्यर्थं प्रेरयामास। तस्याः नादात् सूर्यसमप्रभाः कम्बोजा अभवन्; स्तनात् बार्बराः शस्त्रपाणयः उत्पन्नाः। गर्भदेशात् यवनाः, विण्मार्गात् शाकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताश्च निवसन्ति स्म। तेषां योगबलोत्पन्नानां सैन्येन, विश्वामित्रस्य समग्रं बलं गजाश्वरथसंयुक्तं तदा तत्रैव विनाशितम्। ततः, वसिष्ठेन तद्रूपेण सैन्यं विनाशितं दृष्ट्वा, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः विविधशस्त्रपाणयः प्रस्थाने। तदा क्रुद्धः महामुनिः मन्त्रविदां श्रेष्ठः वसिष्ठः तेषां प्रति नादमात्रेण तान् सर्वान् दग्धवान्। विश्वामित्रस्य ते पुत्राः, अश्वैः रथैः पदातिभिश्च सह, क्षणेनैव भस्मीकृताः। समग्रं सैन्यं नष्टं दृष्ट्वा, महात्मा विश्वामित्रः लज्जया परिप्लुतः, गभीरं चिन्तां जगाम। सागरः इव निर्झरः, फणच्छिन्नः इव सर्पः, ग्रहग्रस्तः इव सूर्यः, सः तेजोविहीनः अभवत्। पुत्रैः बलैः च विहीनः, पक्षच्छिन्नपक्षीव, सः उत्साहशक्तिहीनः, विषण्णः अभवत्। सः एकं पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा, क्षत्रियधर्मेण पृथिवीं पालयितुं आज्ञाय, वनं प्रति निर्ययौ। हिमालयपर्वतस्य श्रंगे, किनरनागसेविते स्थले, सः महादेवस्य प्रसादार्थं कठोरं तपः तप्तुम् उपव्रज्य। कालेन, देवाधिदेवः वृषध्वजः महर्षिं विश्वामित्रं समीपमागत्य, वरदः सन्, तं पप्रच्छ— "राजन्, किमर्थं तपस्यसि? यद् इच्छसि तद् वद। अहं वरदः—वरणीयं वरं वद।