ततः सुमहात्मा विभीषणः, राघवस्य सेनायाः हितं चिन्तयन्, दुःखं परित्यज्य, यत् सर्वेषां कार्याणां विनाशकं भवति, राघवस्य सेनायाः हिते मनः स्थापयित्वा, सर्वे वानराः राघवस्य रक्षणाय यत्नं कुर्वन्ति। अथवा, यावत् ककुत्स्थयोः चेतना पुनः आगच्छेत्, तावत् राघवस्य रक्षणं क्रियते; चेतना आगते, सर्वे भयं त्यजन्ति। राघवस्य जीवनं लक्ष्मी न त्यजति; न च राघवः मृत्युम् इच्छति; अतः आत्मनं सेनां च उत्साहय, यावत् अहं सर्वां सेनां पुनः स्थापयामि। ते वानराः, भयभीता, विस्तीर्णनयनाः, कम्पमाना, आपस्मिन्न् रहस्यं भाषमाणाः, विभीषणस्य दृष्ट्वा उत्साहितं, हर्षपूर्णं, अग्रे धावन्तं, तं दृष्ट्वा वानराः स्वं भयम् इव उपनद्धमालां त्यजन्ति। ततो विभीषणः, राक्षसाधिपः, सुग्रीवम् आश्वास्य, पुनः वानरसेनां सन्नद्धां कृतवान्। इन्द्रजित् मायावी, स्वसैन्येन परिवृतः, लङ्कां प्रविश्य, पितरं रावणं उपगच्छति। रावणः, शत्रुशब्दं श्रुत्वा, हर्षितः, राक्षससमूहे पुत्रं आलिङ्ग्य, तस्य शिरः घ्राणं कृत्वा, हर्षपूर्णहृदयः, तं पृष्टवान्। पितरं पृच्छन्तं, इन्द्रजित् यथावृत्तं सर्वं निवेदितवान्—यथा तौ ककुत्स्थौ बाणैः बध्धौ, शक्तिहीनौ, स्थिरौ कृतौ। महाचरणरथस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः हर्षबलसम्पन्नः, रामसमुत्थितं ज्वरं त्यक्त्वा, हर्षपूर्णवाचा पुत्रं अभिनन्दितवान्। इदानीं, वाल्मीकिरामायणस्य युध्दकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। रावणपुत्रः लङ्कां प्रविश्य, कार्यं सम्पाद्य, वानरश्रेष्ठाः रामं परिवृत्य रक्षन्ति। हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, सुसेनः, कुमुदः, नलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, जाम्बवान्, ऋषभः, स्कन्धः, रम्भः, शतबलिः, पृथुः, सेनापतयः, वृक्षान् समन्तात् गृह्य स्थिताः। वानराः सर्वदिशाः, उपरि, पार्श्वे, सर्वत्र निरीक्षन्तः, तृणेषु चलनं अपि राक्षसांश्च गृह्णन्ति। रावणः, हर्षितः, पुत्रं प्रेष्य, सीतायाः रक्षणार्थं नियुक्ताः राक्षसीः आह्वयति। राक्षसीः तथा त्रिजटा, तस्य आज्ञया, समागत्य, राक्षसाधिपः ताः हर्षितः सम्बोधितवान्—"वैदेह्यै कथयत् यत् रामः लक्ष्मणः च इन्द्रजितेन हतौ; पुष्पकविमानं आरुह्य तयोः पतितयोः शरीरं दर्शयत।" "सा तयोः आश्रयणेन, तयोः सन्निधानेन, मां न अनुमन्यते; किन्तु अधुनाः तयोः युद्धे हतयोः साक्षात्, सा मम समीपं निर्भया आगच्छति।" "सीता, सर्वाभरणभूषिता, निःशङ्का, निःसन्देहा, मम समीपं आगच्छति।" "रामलक्ष्मणयोः युद्धे विधिवशात् पतितयोः दृष्ट्वा, सा अन्यं मार्गं न पश्यति, प्रत्यागतवती।" "विस्पृहिता, विशालाक्षी, स्वतः मम समीपं आगच्छति।" रावणस्य दुष्टवचनं श्रुत्वा, राक्षसीः "एवम्" इति प्रत्युवाचुः, ततः पुष्पकविमानं गत्वा, रावणस्य आज्ञया, मैथिलीम् अशोकवाटिकायां स्थितां, पतिसोकदुःखविनष्टां, आनयन्ति। राक्षसीः सीतां, पतिसोकदुःखाभिभूतां, विमानमाधारयन्ति। ततः, त्रिजटया सह सीतां विमाने स्थाप्य, राक्षसीः तयोः रामलक्ष्मणयोः दर्शनाय गच्छन्ति। रावणः, पताकाध्वजसमलङ्कृतः, लङ्कायां हर्षपूर्णं घोषयति—"राघवः लक्ष्मणः च इन्द्रजितेन युद्धे हतौ।" सीता, त्रिजटया सह विमाने, सम्पूर्णं वानरसैन्यं पतितं दृष्ट्वा, मांसभक्षराक्षसान् हर्षपूर्णहृदयान्, वानरान् दुःखसमाविष्टान्, रामलक्ष्मणस्य समीपे स्थितान् अपि पश्यति। सीता, रामलक्ष्मणौ शरशय्यायां शयानौ, चेतनारहितौ, बाणपीडितौ पश्यति। तौ वीरौ, कवचभङ्गितौ, धनुषोः त्यक्तौ, सर्वाङ्गानि बाणैः छिन्नानि, भूमौ शरस्तम्भवत् शयानौ। तौ भ्रातरौ, पुरुषश्रेष्ठौ, पद्मनयनौ, अग्निसुतवत् शयानौ, सीता दुःखसन्तप्ता, करुणं विलपितुम् आरभते। निष्पापाङ्गं पतिं लक्ष्मणं च, कृष्णाक्षी, भूमौ पांसुना आवृतौ, जनकनन्दिनी अश्रुपूर्णनेत्रा विलपति। अश्रुभिः दुःखेन च संतप्ताः, तौ भ्रातरौ तेजस्विनौ, देवसुतवत्, मृत्युविचारं कृत्वा, दुःखसन्तप्ताः, सीता वचनं उवाच। इदानीं, युध्दकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अष्टचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सीता, पतिं हतं, लक्ष्मणं च वीरं हतं दृष्ट्वा, दुःखसन्तप्ता, करुणं विलपति।