हरिमहीपते, एष न समयोऽस्ति विषादस्य, न च अति-स्नेहः तादृशे काले हितकरः; स हि मृत्यवे नयति। तस्मात्, विषादं त्यक्त्वा, यः सर्वकार्याणि नाशयति, रामस्य सेनान्याः हितं विचिन्तय। अथवा, यावत् काकुत्स्थसुतौ चेतनां प्राप्नुतः, तावत् रामः रक्षितव्यः; चेतनौ प्राप्ते तयोः, अस्माकं भयम् अपगच्छेत्। न हि एषा रामस्य किञ्चित्, न च रामः मृत्युम् इच्छति; लक्ष्मीः तु न तान् जहाति, येषां जीवितम् अवशिष्टम्। अतः, आत्मनं च स्वबलं च उत्साहय, यावत् अहम् पुनः सर्वसेनां स्थापयामि। एते वानराः, भीतेन विवर्णलोचनाः, कम्पमानाः, परस्परं मन्दं मन्दं भाषमाणाः सन्ति, हे वानरश्रेष्ठ। यदा तु मां हर्षपूर्णं धावन्तं पश्यन्ति, तदा वानराः स्वमालां यथा विसृजन्ति, तथैव भयम् उत्सृजन्तु। एवं स राक्षसेन्द्रः विभीषणः, सुग्रीवम् आश्वास्य, पुनः वानरसेनां संप्रसारिताम् अभ्याश्वासयत्। तस्मिन् किल मायावी इन्द्रजित्, सर्वसेनया परिवृतः, लङ्कां प्रविश्य, पितरम् उपागमत्। रावणस्तु, शत्रुषु पतितेषु श्रुत्वा, प्रमुदितः, राक्षससन्निधौ पुत्रम् आलिङ्ग्य, तस्य शिरसि सुरभिम् अघ्राय, हृष्टहृदयः पुत्रम् अपृच्छत्। पितरि पृच्छति, इन्द्रजित् सर्वं यथावत् न्यवेदयत्—कथं तौ बाणपाशेन बद्धौ, अचेतनौ च शक्तिहीनौ जातौ। तस्य महारथस्य वचः श्रुत्वा, रावणस्य हृदयम् हर्षवेगेन पूर्णम् अभवत्; रामसमुत्थितं तापं विसृज्य, हर्षपूर्णया वाचा पुत्रं अभिनन्दयत्। शृणु पुनः सप्तचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे। रावणसूनौ लङ्कां प्रविष्टे, कृतकार्यम्, वानरश्रेष्ठाः रामम् अभ्यवष्टभ्य, तं रक्षां चक्रुः। हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, सुसेणः, कुमुदः, नलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, जाम्बवान्, ऋषभः, स्कन्धः, रम्भः, शतबलिः, पृथुश्च, अन्ये च सेनापतयः, सर्वतः दारूणि आदाय, सज्जाः अभवन्। ते वानराः, सर्वतः, उपरि, चतुर्दिशं च, निरीक्षन्तः, तृणेषु अपि राक्षसान् पश्यन्तः, सज्जताः आसन्। रावणस्तु, प्रमुदितः, पुत्रम् इन्द्रजितं विसृज्य, राक्षसीः सीतारक्षणाय नियुक्ताः आहूय, ताभ्यः सन्तुष्टः इत्युवाच—"वैदेहीं वदत, रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता हतौ; पुष्पकं समारुह्य, युद्धे पतितयोः तयोः गात्राणि दर्शयत।" "सा, तयोः आश्रयणात्, मयि न प्रसन्ना; अद्य तु पतिं सह भ्रात्रा युद्धे हतम् दृष्ट्वा, सीता अलङ्कृता, निश्चिन्तया, निःशङ्कया, निरभ्रम् माम् उपैष्यति।" "युद्धे रामलक्ष्मणयोः विधिवशात् पतितयोः दृष्ट्वा, अन्यत् मार्गं न प्राप्य, सा निवर्तिष्यते।" "अस्मिन् प्रकारे, सा महती चक्षुष्मती, मयि स्वयमेव आगमिष्यति"—इति दुरात्मनः रावणस्य वचनं श्रुत्वा, राक्षस्यः "एवं" इति प्रत्युक्त्वा, पुष्पकस्य समीपं जग्मुः। रावणस्याज्ञया, अशोकवाटिकायां स्थितां मैथिलीम्, पतिसंतापपराजितां, समानीय, राक्षस्यः तां पुष्पके आरोपयामासुः। ततः, तां सीतां त्रिजटया सह पुष्पके स्थाप्य, राक्षस्यः रामलक्ष्मणयोः दर्शने गच्छन्ति स्म। रावणस्तु, पताकाध्वजमण्डितः, हर्षेण लङ्कायां घोषयामास—"राघवः लक्ष्मणश्च युद्धे इन्द्रजिता हतौ।" सीता तु, त्रिजटया सह रथेन गच्छन्ती, वानरसैन्यं पतितं, मांसशोभिनः राक्षसान्, हर्षपूर्णान्, वानरांश्च महाशोकसमन्वितान्, रामलक्ष्मणसंनिकटे, दृष्ट्वा। सा तत्र रामं लक्ष्मणं च, बाणशय्यायाम् अवस्थितौ, अचेतनौ, शरपीडितौ, दृष्ट्वा। तौ वीरौ, भग्नकवचौ, निक्षिप्तधनुषौ, सर्वाङ्गेषु बाणैः विद्धौ, भूमौ शरस्तम्भसमौ शयानौ। तौ भ्रातरौ, पुरुषश्रेष्ठौ, पद्मलोचनौ, अग्निसुतवत् शयानौ दृष्ट्वा, सीता, शोकाभिभूता, करुणं विललाप। सा निष्पापाङ्गी, पत्युः लक्ष्मणस्य च, राजीवलोचना, रजसि पतितौ दृष्ट्वा, जनकात्मजा बाष्पपूर्णलोचना बभूव। शोकसन्तप्तया, अश्रुपूर्णया, तौ भ्रातरौ, देवसुतोपमौ, विलोक्य, तयोः निधनम् आलोक्य, दुःखार्ता, वाक्यम् उवाच। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। शृणु अष्टाचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे।