इन्द्रजित्, युद्धविजयी, हर्षेण पूर्णः लङ्कानगरं प्रविष्टवान्, सर्वान् राक्षसान् आनन्दयन्। तत्र सुग्रीवः रामलक्ष्मणयोः शरीरं सर्वाङ्गेषु बाणैः विद्धं दृष्ट्वा भयेन आक्रान्तः अभवत्। अश्रुपूर्णमुखः, शोकात् विकलितनेत्रः वानरराजः सुग्रीवः तं भयात् व्याकुलम् अपश्यत्। तस्मै विभीषणः, शोकाकुलस्य सुग्रीवस्य समीपं गत्वा, उवाच – "सुग्रीव, पर्याप्तं ते भयम्; अश्रुपातं निवारय। युद्धस्य एषा प्रवृत्तिः, निश्चितं जयः नास्ति। यदि किञ्चित् शुभं भाग्यं अस्माकं अवशिष्टम् अस्ति, एते द्वौ महात्मानौ मोहं त्यक्ष्यतः। तस्मात् आत्मानं संयम्य, मम आश्रयहीनस्य साहाय्यं कुरु; सत्यधर्मनिष्ठानां मृत्युनिर्मितं भयम् नास्ति।" एवं उक्त्वा विभीषणः सुग्रीवस्य सुन्दरं नेत्रं जलसिक्तेन हस्तेन अपिहितवान्। ततः जलं आदाय मन्त्रजपं कृत्वा धर्मात्मा विभीषणः सुग्रीवस्य नेत्रं अपिहितवान्। वानरराजस्य मुखं शुद्धं कृत्वा, शान्तं, अविचलितं, समये अनुकूलं वचनम् उक्तवान् – "वानरराज, इदानीं विषादस्य समयः नास्ति; अति स्निग्धता अपि मृत्यौ नयति। अतः विषादं त्यक्त्वा, यः सर्वकार्याणि विनाशयति, रामप्रमुखस्य सेनायाः हितं चिन्तय। अथवा रामः यावत् चेतना प्राप्नोति, तावत् तं रक्ष; ककुत्स्थयोः चेतनावाप्तौ अस्माकं भयम् निवार्यते। एषा रामस्य किञ्चित् नास्ति, न च रामः मृत्युम् इच्छति; लक्ष्मीः जीवितपर्यन्तं न त्यजति। अतः आत्मनं सेनां च उत्साहय, यावत् अहं सर्वसेनाः पुनः स्थापयामि।" एते वानराः, भीतिभयात् विस्फारितनेत्राः, कम्पमानाः, आपसि आपसि गूढं संवादं कुर्वन्तः, तव समीपं आगच्छन्ति, वानरश्रेष्ठ। यदा माम् उत्साहपूर्णम् अग्रे धावन्तम् पश्यन्ति, तदा वानराः भीतिं त्यज्य, यथा उपवेष्टितमालां परित्यज्य, निर्भयाः भविष्यन्ति। ततः विभीषणः, राक्षसाधिपः, सुग्रीवम् सान्त्वयित्वा, पुनः वानरसैन्यं समाश्वासयत्। इन्द्रजित्, मायावान्, सर्वसेनया परिवृतः, लङ्कां प्रविश्य पितरम् उपगच्छत्। तदा रावणः, हर्षपूर्णः, राक्षससमूहे पुत्रम् आलिङ्ग्य, शत्रूणां हतसमाचारं श्रुत्वा, तस्य शिरः गन्धं गृह्य, हर्षेण पूर्णहृदयः पुत्रम् पप्रच्छ। पितुः पृष्टः, इन्द्रजित् सर्वं यथावत् निवेदितवान् – यथा तौ बाणबन्धेन स्थिरौ शक्तिहीनौ कृतौ। रावणः, महाचरित्रस्य तस्य वचनं श्रुत्वा, हर्षबलसम्पन्नः, रामसम्भूतं तापं त्यक्त्वा, हर्षपूर्णस्वरेण पुत्रं अभिनन्दितवान्। एतस्मात् अनन्तरं, युध्दकाण्डस्य सप्तचत्वारिंशत् सर्गः आरभ्यते। रावणस्य पुत्रः कार्यसिद्धः लङ्कां प्रविश्य, प्रमुखवानराः रामं परिवृत्य रक्षन्ति। हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, सुशेनः, कुमुदः, नलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, जाम्बवान्, ऋषभः, स्कन्धः, रम्भः, शतबलिः, पृथुः, सर्वे सेनापतयः वृक्षान् समन्ततः गृह्य स्थिताः। वानराः सर्वदिशः निरीक्षन्तः, गृध्रां, ऊर्ध्वां, सर्वतः, तृणस्य क्षुद्रं कम्पनं अपि राक्षसाः इति मन्यन्ति। रावणः, हर्षपूर्णः, पुत्रं इन्द्रजितं विसर्ज्य, सीतायाः राक्षसीरक्षकः आह्वयत्। राक्षसीः तथा त्रिजटा तस्य आज्ञया समागच्छन्। राक्षसाधिपः, सन्तुष्टः, राक्षसीभ्यः उवाच – "वैदेहीं वदत, रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता हतौ; पुष्पकविमानं आरोप्य, युद्धभूमौ पतितौ तयोः शरीरं दर्शयत।" "सा तयोः आश्रयणं कृत्वा, तयोः सन्निध्येन उत्साहिता, मम वशं न आगच्छति; किन्तु इदानीं पत्युः सह भ्राता अपि युद्धे हतः।" "सीता, सर्वाभरणभूषिता, निर्भया, निर्व्यथा, निःसन्देहं मम समीपं आगमिष्यति।" "युद्धे रामलक्ष्मणयोः भाग्यवशात् पतितयोः दृष्ट्वा, सा अन्यं मार्गं न पश्यन्ती, निवर्तिष्यति।" "विचारशून्या, विशालाक्षी, स्वयम् मम समीपं आगमिष्यति।" एवं दुष्टस्य रावणस्य वचनं श्रुत्वा, राक्षसीः "एवम्" इति प्रत्यवदन्, पुष्पकविमानं यत्र तत्र गच्छन्। रावणस्य आदेशेन, अशोकवाटिकायां स्थितां मैथिलीं, पतिस्नेहदुःखेन पराजितां, आनयन्। राक्षसीः, पतिस्नेहदुःखदीनां सीताम् विमाने आरोप्य, त्रिजटया सह पुष्पके स्थापयित्वा, रामलक्ष्मणयोः दर्शयितुं गच्छन्। रावणः, पताकाध्वजैः भूषितः, लङ्कायां हर्षपूर्णः घोषयामास – "राघवः लक्ष्मणः च युद्धे इन्द्रजिता हतौ।" ततः सीता, त्रिजटया सह विमाने यायमानाः, तयोः दर्शने प्रयत्नं कुर्वन्ति।