हरिमुख्यान् समाश्रित्य स्थितान् वीक्ष्य, दुःखपर्याकुलितान्, परमशोकग्रस्ताः कपयः तं दृष्ट्वा, विलपन्तः करुणं रुरोदुः, अश्रुपूर्णनयनाः सन्तः। तौ वीरशय्यायाम् उपविष्टौ बद्धौ, कपिभिः परिवृतौ, हनूमत्प्रमुखैः, तत्र समागतैः, महाशोकाभिभूतैः, समन्तात् संवृतौ। अथ वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततस्तु वानराः, गगनं भूमिं च निरीक्ष्य, रामलक्ष्मणौ बाणैः आच्छन्नौ अपश्यन्। वर्षधारे समाप्तायाम्, राक्षसकर्मणि च कृतसिद्धौ, विभीषणः सुग्रीवेण सह तस्मिन्नेव देशे आगतः। नीलः द्विविदः मैनदः सुषेणः कुमुदः अङ्गदः च, हनूमता सह शीघ्रं तत्र समागच्छन्, राघवयोः शोकमग्नाः सन्तः। तौ तु वीरशय्यायाम् उपविष्टौ, स्थिरौ, मन्दमन्दं श्वसन्तौ, शोणितेन सिक्ताङ्गौ, बाणसमूहमण्डितौ, अचलौ, सर्पवत् श्वसन्तौ, दुर्बलौ, शोणितस्रावलेपनौ, सुवर्णध्वजौ इव बभूवतुः। तत्र तौ वीरौ, स्थिरौ, किंचित् कम्पमानौ, स्वमुख्यानां मध्ये, अश्रुपूर्णनयनानां, शयानौ दृश्येते। राघवौ पतितौ, बहुभिः बाणैः आच्छन्नौ दृष्ट्वा, सर्वे कपयः विभीषणेन सह अत्यन्तदुःखिता अभवन्। सर्वे वानराः गगनं दिशः च निरीक्ष्य, संग्रामे रावणात्मजं न दृष्टवन्तः, मायया तिरस्कृतम्। किन्तु विभीषणः, मायया तिरस्कृतं दृष्ट्वा, स्वसुतं, अद्वितीयकर्माणं, युद्धे अपराजितं, पूर्वे अग्रे अपश्यत्। स विभीषणः, तेजसा कीर्त्या वीर्येण च सम्पन्नं, वरदानबलसम्पन्नं, तं रावणसुतं ददर्श। इन्द्रजित्, स्वकार्यसिद्धिं च तौ पतितौ च निरीक्ष्य, महाहर्षसमन्वितः, सर्वान् राक्षसान् प्रमोदयन्, इत्युवाच— "दूषणघ्नौ महाबलखरघ्नौ च, रामलक्ष्मणौ मम बाणैः निपातितौ। न हि एतौ बाणपाशात् विमुच्येताम्, यदि सर्वे देवाः महर्षयः च संमिल्य प्रयत्नं कुर्वन्तु। यस्य हेतोः मम पिता चिन्ताशोकसमाकुलः, शय्यां न स्पृशति; यस्य कारणेन सर्वा लङ्का वर्षास्विव नदी समाकुला, स सर्वविनाशकारणः मया निहतः। रामलक्ष्मणयोः वानराणां च वीर्यं व्यर्थम्, शरद्गमे मेघवत्।" इत्युक्त्वा, इन्द्रजित् सर्वान् वानरमुख्यान् राक्षसदृष्ट्या बाणैः ताडयामास। नीलम् नवभिः बाणैः, मैनदं द्विविदं च, उत्तमैः शरैः ताडितवान्; जाम्बवतं वक्षसि बाणेन, हनूमन्तं दशभिः शरैः ताडितवान्। गवाक्षं शरभं च द्वाभ्यां द्वाभ्यां शराभ्यां ताडितवान्। गोलाङ्गूलं वानराधिपं, वालिसुतं अङ्गदं च, बहुभिः बाणैः क्षिप्रं ताडयामास। तान् सर्वान् बाणज्वालासदृशैः शरैः विद्ध्वा, महाबलवान् रावणसुतः तत्र ननाद। सर्वान् बाणवृष्ट्या पीडयित्वा, वानरान् भीषयित्वा, स महाबाहुः हसन् इदं वचनम् उवाच— "अनेन घोरबाणपाशेन एते द्वौ भ्रातरौ युद्धभूमौ बद्धौ; पश्यत राक्षसाः।" इति उक्त्वा, सर्वे मायाविनः राक्षसाः, तस्य कर्मणि विस्मिताः, हृष्टाः अभवन्। सर्वे घोरनिनादैः मेघनादवत् रावणसुतं पूजयामासुः, "रामो हतः" इति मन्यन्तः। ततः तौ भ्रातरौ, रामलक्ष्मणौ, भूमौ निष्कम्पौ, निःश्वसन्तौ दृष्ट्वा, मृताविति अमन्यन्त। तदा परमसुखसमन्वितः इन्द्रजित्, संग्रामविजयी, लङ्कापुरं प्रविवेश, सर्वान् राक्षसान् प्रमुदितवान्। रामलक्ष्मणयोः गात्राणि सर्वाङ्गेषु बाणैः विद्धानि दृष्ट्वा, सुग्रीवः भीतिम् आपेदे। तस्मै भयाकुलाय, अश्रुपूर्णमुखाय, शोकातुरनयनाय सुग्रीवाय, विभीषणः इदं वचनम् अब्रवीत्— "अलम् भयेन, सुग्रीव; अश्रुप्रवाहं निरुध्य। युद्धस्य एष धर्मः—न निश्चितं विजयः। यदि किञ्चित् पुण्यं अवशिष्टम् अस्ति, एते द्वौ महात्मानौ, महाबलिनौ, मोहं त्यक्ष्यतः। आत्मानं संयम्य, मां अनाथम् उपधारय; सत्यधर्मनिष्ठानां मृत्युना भीः न भवति।" इति उक्त्वा, विभीषणः जलं आदाय, मन्त्रैः अपि स्पृशन्, सुग्रीवस्य सुन्दरं नेत्रयुग्मं मृदु जलसिक्तहस्तेन अपोह्य, वानरराजस्य मुखं सम्यक् समुन्मार्जयत्। ततो मृदुशीतलैः वाक्यैः, समये सम्यक् स्थितः, वानरराजं इदं शान्तवचनम् उवाच— "वानरराज, इदानीं शोकस्य न कालः; अतीव स्नेहः अपि, अस्मिन्काले, मृत्युम् आपादयति।