यदा रामः पद्मनयनः सर्वाश्रयः युद्धरम्यः भूमौ पतितः तदा तस्य भ्राता गाढं शोकमापन्नः। वानराः अपि तम् दृष्ट्वा परमदुःखेन ग्रस्ताः, शोकविह्वलाः विक्रन्दन्तः अश्रुपूर्णनेत्राः अभवन्। शूराणां शय्यायां बद्धौ भूमौ शयानौ तौ भ्रातरौ वानरैः परिवृतौ, हनुमता नेतृकृतैः, गभीरशोकाभिभूतैः समागतैः, समन्तात् संवृतौ। ततः वानराः आकाशं भूमिं च निरीक्षन्तः रामलक्ष्मणौ शरैः आच्छादितौ अपश्यन्। वर्षवर्षणं समाप्ते राक्षसकर्मणि कृते, विभीषणः सुग्रीवेण सह तत्र आगच्छत्। नीलः द्विविदः मैन्दः सुषेणः कुमुदः अङ्गदः च शीघ्रं हनुमता सह राघवयोः शोकं कृत्वा उपसृत्य आगच्छन्। रक्तेन सिक्तौ, शरसमूहैः आवृतौ, शूराणां शय्यायां अकम्पनौ, श्वासं मन्दं कुर्वन्तौ, तौ भ्रातरौ शयाने। सर्पवत् श्वसन्तौ, अचलौ दुर्बलौ, रक्तप्रवाहेन लिप्ताङ्गौ, सुवर्णपताकाविव दृष्टवन्तौ। शूरशय्यायां तौ निश्चलौ, क्षिप्रं न चलन्तौ, प्रधानवानरैः अश्रुपूर्णनेत्रैः परिवृतौ शयाने। राघवौ पतितौ, शरसमूहैः आच्छादितौ दृष्ट्वा सर्वे वानराः विभीषणेन सह व्यथिताः अभवन्। वानराः आकाशं दिशः च निरीक्षन्तः, युद्धे रावणस्य पुत्रं न अपश्यन्, स मायया लुप्तः। विभीषणः तं मायया गुप्तं दृष्ट्वा, स्वभ्रातृपुत्रं, अप्रतिमकर्माणं, युद्धे अनुपमं, पुरतः अपश्यत्। विभीषणः वीरं, तेजसा, कीर्त्या, पराक्रमैः सम्पन्नं, वरैः अनुग्रहीतं, गुप्तं दृष्ट्वा। इन्द्रजित् स्वकृतं कृत्यं दृष्ट्वा, तौ भ्रातरौ भूमौ शयानौ अपश्यन्, परमप्रहर्षेण राक्षसान् हर्षयन्, उवाच। दुषणघातकौ महाबलखरघातकौ रामलक्ष्मणौ मम शरैः पतितौ। एतयोः बन्धनात् मुक्तिः न अस्ति, सर्वे देवाः ऋषयः च समागताः अपि मुक्तुं न शक्नुयुः। यस्य हेतोः मम पिता चिन्तया शोकसम्भ्रमेण रात्रिं शय्यां न स्पृशति। यस्य कारणात् लङ्का सर्वा वर्षनदीव व्याकुला, सर्वदुःखमूलं मया समाप्तम्। रामलक्ष्मणवानराणां वीर्यं शरद्वल्कस्य मेघस्य फलहीनं अभवत्। एवं उक्त्वा इन्द्रजित् सर्ववानरनेतॄन् राक्षसैः पश्यन्तः शरैः अभ्यताडयत्। नीलं नवभिः शरैः, मैन्दं द्विविदं च तथा, शत्रुनाशकः उत्तमशरैः पीडयामास। महाबाणधन्वा जाम्बवन्तं उरः शरेण, हनुमन्तं दशभिः शरैः अभ्यताडयत्। गवाक्षं शरभं च, अप्रमेयवीर्यौ, द्वाभ्यां शराभ्यां युद्धे ताडयामास। गोलाङ्गूलं वानराधिपं, वालिपुत्रं अङ्गदं च, बहुभिः शरैः शीघ्रं ताडयामास। अग्रगण्यवानरान् ज्वालारूपैः शरैः विद्ध्वा, महाबलवान् रावणपुत्रः तत्र गर्जन् स्थितः। शरवर्षैः तान् पीडयित्वा, वानरान् भयभीतान् कृत्वा, महाबाहुः हसन् इदं वचनम् उवाच। घोरशरबन्धनैः अहम् एतौ भ्रातरौ युद्धभूमौ बद्धवान्; पश्यन्तु राक्षसाः। इति उक्त्वा सर्वे मायायुद्धराक्षसाः महाविस्मयेन तं कर्म प्रशंस्य हर्षमापन्नाः। ते सर्वे मेघगर्जनवत् महाशब्दैः रावणपुत्रं सम्मानयन्तः 'रामः हतः' इति मन्यन्तः। तदाऽपि रामलक्ष्मणौ भूमौ निश्चलौ, श्वासरहितौ दृष्ट्वा तान् मृतौ इति अभिप्रायमापन्नाः। हर्षविह्वलः इन्द्रजित् विजयशाली लङ्कां प्रविश्य सर्वान् राक्षसान् हर्षयामास। रामलक्ष्मणयोः सर्वाङ्गेषु शरपीडितं शरीरं दृष्ट्वा सुग्रीवः भयेन ग्रस्तः। तं भयाकुलं वानरराजं, अश्रुपूर्णमुखं शोकसन्तप्तनेत्रं, विभीषणः उवाच। पर्याप्तं भयम्, सुग्रीव; अश्रुप्रवाहं संयच्छ। युद्धस्य एषा स्थिति:—न निश्चितं विजयः। यदि किञ्चित् सौभाग्यं अवशिष्टं अस्ति, वीर, एतौ महात्मनौ महाबलिनौ मोहं त्यजिष्यतः। आत्मानं संयच्छ, वानर, मां अनाथं समर्थनं कुरु; सत्यधर्मनिष्ठानां मृत्युना भयः न भवति। इति उक्त्वा विभीषणः सुग्रीवस्य मनोहरं नेत्रं जलसिक्तेन हस्तेन अपि प्रक्षालयामास। ततः जलं आदाय मन्त्रजपं कृत्वा धर्मात्मा विभीषणः सुग्रीवस्य नेत्रं प्रक्षालयामास। तस्य बुद्धिमतः वानरराजस्य मुखं प्रक्षालयित्वा, कालानुकूलं शान्तं वचनं उवाच।