तदा महर्षिः विश्वामित्रः वसिष्ठं प्राज्ञं समुपगम्य प्रार्थयामास, ‘‘शतकोटिं गोः विविधवर्णाः विविधवयः तुभ्यं दास्यामि; तु शबलां मां दत्तुमर्हसि।’’ पुनः स द्विजश्रेष्ठं विश्वामित्रः याचते, ‘‘यावद्वस्त्रं, यावद्रत्नं, यावज्जनितं सुवर्णं तुभ्यं दास्यामि; तु शबलां मां दत्तुमर्हसि।’’ एवं महात्मा विश्वामित्रेण संबोधितः वसिष्ठः महर्षिः प्रत्युवाच, ‘‘राजन्, कदापि शबलां गोमातरं तुभ्यं न दास्यामि।’’ स पुनः अवदत्, ‘‘एषा एव मम निधिः, एषा एव मम संपत्तिः, एषा एव मम सर्वम्, एषा एव मम प्राणः।’’ ‘‘नवचन्द्रार्कयज्ञाः, सर्वे च विधिवत् कृताः कर्माणि—एषा एव मम, राजन्, विविधानि अन्यानि च कर्माणि।’’ ‘‘सर्वे मम यज्ञाः तस्याः आश्रिता, राजन्, न संशयः; किम् विस्तरेण? कामधेनुं गोमातरं न त्यजामि।’’ ततः वसिष्ठः कामधेनुं न ददाति इति दृष्ट्वा, विश्वामित्रः शबलां गोमातरं बलात् हर्तुं आरब्धवान्। सा गोमाता राज्ञा नीत्या दुःखिता अश्रुपूर्णनेत्रा, शोकसंतप्ता चिन्तयितुं आरब्धा। ‘‘परमपुण्यवती वसिष्ठेन परित्यक्ता, अहं दुःखिता किमर्थं राजपुरुषैः बलात् नीयामि?’’ ‘‘महात्मनः ऋषेः अहं निर्दोषा भक्त्या युक्ता, तं धर्मज्ञं मम त्यक्त्वा किम् अपराधं कृतवती?’’ एवं विचार्य, पुनः पुनः दीर्घनिश्वासं कृत्वा, सा शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं समुपेत्य। राजपुरुषान् शतशः झटिति अपाकृत्य, वायुवेगेन वसिष्ठस्य चरणयोः समुपागता। शबलां गोमाता अश्रुपूर्णवदना गर्जनवती वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा मेघनिनादवत् वाणीम् उवाच। ‘‘भगवन् ब्रह्मपुत्र, किमर्थं मां परित्यक्तवान्, ये राजपुरुषाः मां तव समीपात् नयन्ति?’’ एवं तया संबोधितः ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः दुःखार्तां भगिनीं इव शोकतप्तहृदयं सान्त्वयन् उवाच, ‘‘शबल, अहं त्वां न त्यजामि, न च त्वया कश्चित् दोषः कृतः; किन्तु बलात् राजाः त्वां हरति।’’ ‘‘मम बलं अद्य राज्ञः तुल्यं नास्ति; स बलवान् क्षत्रियः भूमिपतिः।’’ ‘‘सैन्यं च सम्पूर्णं गजाश्वरत्नैः रथैः च समाकीर्णं ध्वजैः च समृद्धं तस्य बलं वर्धयति।’’ एवं वसिष्ठेन उक्ता शबलां गोमाता विनीतया वाचा ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच, ‘‘क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं न स्यात्; ब्रह्मणः दिव्यबलं क्षत्रियबलं अतिक्रान्ति।’’ ‘‘तव बलं अनन्तम्; विश्वामित्रः महाबलः अपि तव बलं न अतिवर्तते—तव तेजः दुर्धर्षम्।’’ ‘‘भवान् ब्रह्मतेजसा युक्तः महातेजाः, आज्ञापयतु; अहं तस्य दुष्टस्य गर्वं, बलं, प्रयासं नाशयिष्यामि।’’ तया एवम् उक्तः वसिष्ठः प्रख्यातः विश्वामित्रस्य सेनानिकायं नाशयितुं शबलां गोमातरं आज्ञापयामास, ‘‘तेजः विमोचय, शत्रुसैन्यनाशिनी।’’ तस्याः गर्जनात् सुरभिः शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। तैः विश्वामित्रस्य सेन्यं सर्वं तस्य समक्षं विनष्टम्। विश्वामित्रः क्रोधात् ज्वलद्दृष्टिः, तैः शस्त्रैः महद्भिः लघुभिः च पल्लवान् विनाशयामास। पल्लवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा, शबलां पुनः तीक्ष्णान् शकान् यवनैः सह उत्पादयामास। भूमिः तैः शकैः यवनैः च समावृता। दीप्ताः महाबलाः सुवर्णसूत्रसदृशाः, तीक्ष्णखड्गशूलधारिणः, सुवर्णवस्त्रधारिणः। सर्वं तद् सैन्यं ज्वलदग्निना इव विनष्टम्। ततः महाबलः विश्वामित्रः शस्त्राणि विमोच्य, तैः यवनान्, कंबोजान्, बार्बरान् च भ्रमितवान्। ततः वसिष्ठः कामधेनुं योगबलात् सृष्टिं कर्तुं प्रोत्साहितवान्। तस्याः गर्जनात् कंबोजाः सूर्यप्रभा उत्पन्नाः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रधारिणः निर्गताः। गर्भप्रदेशात् यवनाः, पुरीषदेशात् शकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताः निवसन्ति। तैः तत्क्षणात् विश्वामित्रस्य सैन्यं गजाश्वरथसहितं विनष्टम्। तस्य सैन्यं महात्मना वसिष्ठेन विनष्टम् दृष्ट्वा, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः विविधशस्त्रधारिणः अग्रे प्रवृत्ताः। तदा महर्षिः वसिष्ठः क्रोधात्, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, तेषां प्रति अग्रे गतः; गर्जनमात्रेण तान् सर्वान् दग्धवान्। विश्वामित्रस्य पुत्राः अश्वैः, रथैः, पदातिभिः सह क्षणेन महात्मना वसिष्ठेन भस्मीकृताः। विश्वामित्रः सर्वं सैन्यं विनष्टं दृष्ट्वा, लज्जया संतप्तः, गम्भीरचिन्तनं कृतवान्। स समुद्रः इव तरङ्गहीनः, दंष्ट्राभिन्नः सर्पः इव, ग्रहग्रस्तः सूर्यः इव, तत्कालं तेजोहीनः अभवत्।