अथ युद्धभूमिम् आगतः वानरयूथपः वालिसुतः अङ्गदः शत्रून् निहन्तुम् उत्सुकः शीघ्रं रावणात्मजम् अश्वान् सारथिं च निर्जघान। तस्य अश्वसारथिषु निहतेषु, इन्द्रजित् स्वम् रथम् परित्यज्य, तत्रैव अन्तर्धानम् अगमत्, महद् रूपम् अङ्गदेन छन्नम्। तदा सर्वे देवा ऋषयः च वालिसुतस्य तद्वीर्यम् प्रशशंसुः, रामलक्ष्मणौ च स्तुत्यौ अभवेताम्। सर्वभूतानि अपि युद्धे इन्द्रजितः बलम् जानन्ति स्म; तस्य च महात्मनः पराजयम् दृष्ट्वा हृष्टानि अभवन्। ततः वानराः सुग्रीवेण विभीषणेन सह शत्रुं निहतम् दृष्ट्वा "साधु साधु" इति प्रहृष्टाः प्रनिनदुः। यदा वालिसुतेन महावीर्येण युद्धे पराजितः इन्द्रजित् अतिवेगेन रोषेण दग्धः अभवत्। स तु रावणस्य दुष्टः पुत्रः संग्रामे क्लान्तः ब्रह्मदत्तवरसम्पन्नः कोपग्रस्तचित्तः अन्तर्धानम् अगच्छत्। स अदृश्यः सन् विद्युत्प्रभाभिः तीक्ष्णैः बाणैः, भीषणैः सर्पसदृशैः शरैः रामलक्ष्मणौ अभ्यहनत्। कोपितः स राक्षसः मायया संवृतः समरे राघवौ सर्वाङ्गेषु विव्याध, युद्धे तौ मोहयन्। स सर्वभूतैः अदृश्यः माया-निशाचरः भ्रातृद्वयं रामलक्ष्मणौ बाणपाशेन बद्ध्वा समरे विमोहयत्। तदा सः क्रुद्धः सर्पबाणैः आकस्मिकम् आहतौ तौ वीरौ नरशार्दूलौ वानरैः निरीयेताम्। यदा सः राक्षसः प्रत्यक्षरूपेण तौ न हिंसितुं अशकत्, तदा मायाम् उपाश्रित्य राजपुत्रौ पापकर्मा बाणैः बद्धवान्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः। ततः रामः महाबलः शत्रुपथम् अन्वेष्टुम् इच्छन् दश वानरयूथपतीन् आज्ञापयत्। तेन सुषेणपुत्रौ, वानराधिपः नीलः, वालिसुतः अङ्गदः, शीघ्रगामी शरभः च प्रेषिताः। द्विविदः, हनुमान्, बली सानुप्रस्थः, ऋषभः महाभुजः रिपुं जयन् च तेन प्रेषिताः। ते महाबलिनः वानराः प्रमुदिताः महद्रुमांश्च गृह्य, दिशः सर्वाः विचिन्वन्तः आकाशम् प्रविशन्ति स्म। रावणात्मजः तु शस्त्रविद्यायाः पारगः, शरेषु च अतिशयगः, तान् शीघ्रगामिनः वानरान् अपि, अपि च शीघ्रतरैः बाणैः वारयामास। वानराः तु तीक्ष्णैः शरैः आहताः विद्धाः च, तम् अन्धकारे न पश्यन्ति स्म, यथा मेघैः छन्नः सूर्यः न दृश्यते। स रावणात्मजः युद्धविजयी, रामलक्ष्मणयोः एव देहानि तीक्ष्णैः शरैः अभिवर्षन्, वानरान् निवारयामास। तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ क्रुद्धेन इन्द्रजिता सर्पसदृशैः शरैः अवाकाशम् आच्छाद्य, निरन्तरम् आहतौ। तयोः शरीरात् रक्तम् अधिकम् स्रवत्, तौ च किंशुकवृक्षयुग्मवत् शोभेते स्म। तदा रावणस्य पुत्रः, रक्तलोचनः, मञ्जिष्ठाभः, भिन्नाञ्जनराशिसदृशः, अदृश्यः सन् भ्रातरौ इदम् उवाच— "माम् युद्धे न इन्द्रः अपि न पश्येत् न च समागच्छेत्, किम् पुनः युवाम्? हे राघवौ! मम सर्पबाणजालेन गृहीतौ युवां खगपक्षैः शरैः, कोपसमुत्थितेन मया यमसादनम् प्रेष्ये।" एवं उक्त्वा, स धर्मात्मनौ रामलक्ष्मणौ तीक्ष्णैः शरैः विव्याध, हृष्टः निनदन्। पुनः स भिन्नाञ्जनराशिसदृशः महद् धनुः संनद्ध्य, भीषणान् बाणान् समरे मुमोच। स वीरः, मार्गविद्, पुनः पुनः रामलक्ष्मणयोः प्राणेषु तीक्ष्णान् शरान् प्राविशत्, गर्जन्। सर्पबन्धनेन बद्धौ तौ युद्धमध्यगौ, निमेषमात्रेण अपि परस्परम् अपश्येताम्। तौ सर्वाङ्गेषु विद्धौ बाणैः आच्छन्नौ, शक्रध्वजौ छिन्नरज्जू इव कम्पितौ। तौ महाबलिनौ, प्राणेषु विद्धौ, क्लान्तौ, भूमौ पतितौ, लोकनाथौ अपि निपेततुः। शूरशय्यायाम् उपविष्टौ, रक्तार्द्राङ्गौ, बाणैः परिवेष्टितौ, तौ वीरौ अतिदुःखितौ पीडितौ च। न तयोः शरीरयोः एकाङ्गुलमात्रम् अपि अविद्धम्, न च अव्यथितम्, न च अशतभिन्नम्, सर्वत्र सम्यग् पतितैः शरैः। तौ तेन क्रूररूपेण मायाविना राक्षसेन आहतौ, रक्तम् अतिशयम् स्रवतौ, यथा निर्झरौ जलम् स्रवेताम्। रामः तु प्रथमम्, प्राणेषु विद्धः, भूमौ अपतत्—स एव इन्द्रजित् यः पुरा इन्द्रम् अपि क्रुद्धः जितवान्। स तु स्वर्णपक्षैः तीक्ष्णाग्रैः शीघ्रगैः शरैः—विस्तीर्णैः, अर्धचन्द्रैः, अर्धविस्तीर्णैः, करवीरैः, गोमायुदन्तैः, सिंहदंष्ट्रैः, कार्ष्णैः च—तम् आहतवान्। तत्र वीरशय्यायाम् अनस्त्रधनुः, भग्नहस्तग्रहः, त्रिवलयः, सुवर्णविभूषितः, रामः शिशये। यदा रामः पुरुषश्रेष्ठः शरवर्षे पतितः, लक्ष्मणः तं दृष्ट्वा, जीवितम् अपि नाशां गच्छति स्म। पतितम् रामम्, कमलनयनम्, शरण्यम्, रणप्रियं, भूमौ दृष्ट्वा, भ्राता सः अतिदुःखितः अभवत्।