महाकायाः कालमेघसन्निभवर्णाः ते गोलाङ्गूलाः निशाचरराक्षसान् बाहुभिः परिष्वज्य तान् अदशन्। तस्मिन्नेव समये वालिसुतः अङ्गदः रणाङ्गणम् आगत्य शत्रून् हन्तुम् अभ्युपेत्य शीघ्रगामिनं रावणात्मजं सारथिं च तस्य तुरगांश्च त्वरया निपातितवान्। तस्य रथस्याश्वसारथ्योर् विनाशात् इन्द्रजित् रथम् उत्सृज्य तत्रैवान्तर्धानं गतः, महाकायः सन् अङ्गदेन तिरस्कृतः। तदा सर्वे देवाः मुनयश्च वालिसुतस्य तद् अद्भुतकृत्यम्, रामलक्ष्मणयोश्च, स्तुतिभिः संपूजयामासुः। सर्वे प्राणिनः रणभूमौ इन्द्रजितः पराक्रमं विदित्वा, तं महात्मानं निर्जितं दृष्ट्वा हृष्टाः अभवन्। तदा कपयः सुग्रीवविभीषणसहिताः शत्रुं निहतम् दृष्ट्वा "साधु साधु" इति निनदन्तः प्रमोदं लेभिरे। रणे वालिसुतेन महाकर्मणा निर्जितः इन्द्रजित् तीव्रक्रोधसमाविष्टः अभवत्। स तु दुष्टः रावणात्मजः युद्धक्लेशात् क्लान्तः, ब्रह्मदत्तवरसम्पन्नः सन्, अदृश्यताम् उपगम्य कोपेन मनसा ग्रस्तः। स अदृश्यः सन् विद्युद्द्युतिसमप्रभैः तीक्ष्णैः बाणैः रामलक्ष्मणौ भयंकरैः सर्पसदृशैः शरैः विव्याध। कोपसमन्वितः स राक्षसः मायया संवृतः, रणभूमौ राघवौ समस्ताङ्गेषु गाढं व्यथयन्, मोहयन् च। सर्वभूतैः अदृश्यः स मायाविन् निशाचरः भ्रातृद्वयं रामलक्ष्मणौ बाणपाशेन बबन्ध। तेन क्रुद्धेन सहसा सर्पबाणैः आहतौ तौ नरसिंहौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ कपिभिः निरीक्षितौ। स राक्षसकुमारः, दृश्यरूपेण तौ बाधितुं अशक्तः, मायाम् आश्रित्य राजपुत्रौ पापेन बन्धनं निन्ये। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। शृणु पुनः पञ्चचत्वारिंशः सर्गः। ततः रामः महाबाहुः शत्रुपथम् अन्विष्य दश कपिसेनापतीन् आज्ञापयामास। स तु सुषेणसुतौ, कपिसेनापतिं नीलं, वालिसुतं अङ्गदं, शीघ्रगामिनं शरभं च प्रेषयामास। द्विविदं, हनूमन्तं, बलिनं सानुप्रस्थं, महाबाहुं ऋषभं च शत्रुनिबर्हणम् अपि प्रेषितवान्। ते महाबलिनः कपयः प्रमुदिताः, महद्रुमांश्च गृह्य, दश दिशः अन्वेष्टुं गगनं प्रविविशुः। रावणात्मजः तु शस्त्रकुशलः धनुर्धरश्रेष्ठः तान् शीघ्रगामिनः अपि बाणैः शीघ्रतरैः प्रतिरोधयामास। तेषां कपीनां तीक्ष्णबाणैः आहतानां, तमसि तं न ददृशुः, यथा घनैः सूर्यः तिरस्कृतः। स रावणात्मजः रणविजयी, केवलं रामलक्ष्मणयोः देहान् भेदनकरैः बाणवर्षैः समन्तात् छादयामास। तौ रामलक्ष्मणौ वीरौ, क्रुद्धेन इन्द्रजिता सर्पसदृशैः बाणैः निरन्तरं आहतौ, निःशेषं शरीरं छिन्नम् अभवत्। तयोः व्रणात् रक्तधाराः स्रवमाणाः, तौ किंशुकवृक्षसदृशौ शोभमानौ अभवताम्। तदा रावणात्मजः, ताम्रलोचनः, भिन्नाञ्जनचयसमप्रभः, अदृश्यः सन् भ्रातरौ इदं वचनम् उवाच— "माम् अपि रणभूमौ न इन्द्रः न पश्यति न च समागच्छति, कुतः पुनः युवाम्? राघवौ, मम सर्पबाणपाशेन गृहीतौ, क्रुद्धेन मया श्येनपक्षैः शरैः यमालयं प्रेष्ये।" इति उक्त्वा, धर्मात्मानौ रामलक्ष्मणौ तीक्ष्णैः बाणैः विव्याध, हृष्टः निनदन्। स भिन्नाञ्जनचयप्रभः, महद् धनुः संधाय, भीषणान् बाणान् पुनः रणमध्यं विसृज्य, पुनः पुनः रामलक्ष्मणयोः प्राणेषु तीक्ष्णबाणान् निपात्य, गर्जमानः अभवत्। सर्पबाणबन्धनैः बद्धौ तौ रणमध्यगतौ भ्रातरौ क्षणमात्रेण अपि परस्परं नावलोकयताम्। सर्वाङ्गेषु विदारितौ, बाणैः आच्छादितौ, इन्द्रध्वजौ छिन्नरज्जू इव कम्पितौ। तौ महाबलिनौ, प्राणेषु विदारितौ, क्लान्तौ, भूमौ पतितौ—जगन्नाथौ अपि अवनतौ। शूरशय्यायां रक्तसिक्तौ, शरीरयोर् बाणपाशैः परिवृतौ, परमदुःखितौ, वेदनया पीडितौ तौ शूरौ शीते क्षिप्तौ इव अभवताम्। तयोः शरीरयोः एकाङ्गुलमात्रमपि स्थानं न अवशिष्टम्, सर्वं बाणैः छिन्नम् अभवत्। तौ घोररूपेण मायाविना राक्षसेन पतितौ, तयोः शरीरात् तीव्रं रक्तप्रवाहः निर्गतः, यथा निर्झरात् जलप्रवाहः। रामः आदौ पतितः, प्राणेषु विदारितः—स एव इन्द्रजित्, यः पूर्वं कोपेन इन्द्रमपि निर्जित्य आसीत्। स तु सुवर्णपक्षैः, तीक्ष्णाग्रैः, शीघ्रगमिभिः, पत्रिभिः, अर्धचन्द्रैः, करवीरकर्णैः, गव्यदन्तैः, शार्दूलदंष्ट्रैः, ककुद्मदंष्ट्रैः, तथा वज्रप्रतीकैः बाणैः रामं विव्याध। तत्र रामः शूरशय्यायाम् अन्वस्तरणं महद् धनुः अपास्य, भग्नहस्तग्रहं, त्रिवलयम्, सुवर्णभूषितम् अधः शयानः। रामं पुरुषर्षभं बाणवर्षे पतितम् आलोक्य, लक्ष्मणः तत्रैव जीवनाशां जहौ। एवं सर्गद्वयं एकस्मिन् प्रवाहेण सम्यक् वर्णितम्।