राजन्, बहुधा कारणैः अहं तव शबलां न दास्यामि इति वसिष्ठेन उक्ते, ततः विश्वामित्रः तं प्रत्युवाच। वाक्यशास्त्रनिपुणः विश्वामित्रः उत्साहसम्पन्नः सप्रभावं वचः अब्रवीत्—राजन्, सुवर्णशृङ्खलाभिः सुवर्णाङ्कुशैः च भूषिताः, सुवर्णहारैः कण्ठेषु बद्धाः गजाः तव दास्यामि। एवं चतुर्दशसहस्राणि सुवर्णगजानि, सुवर्णरथान् चतुर्भिः श्वेताश्वैः युक्तान् तव दास्यामि। अष्टशतानि महान् बलसम्पन्नान् घण्टानिनादितान् अश्वान्, उत्तमवंशसम्भूतान् च सहस्रदशाश्वान् तव दास्यामि, स्थिरबुद्धे। विविधवर्णवयस्कानां गोत्राणां कोटिं तव दास्यामि; शबलां तु मम दत्त्वा भव। यावद्वस्तूनि यावद्वर्णं सुवर्णं वा इच्छसि, द्विजश्रेष्ठ, तत्सर्वं तव दास्यामि; शबलां तु मम दत्त्वा भव। एवं बुद्धिमता विश्वामित्रेण उक्ते, पूज्यः वसिष्ठः प्रत्युवाच—न कदापि शबलां तव दास्यामि, राजन्। एषा एव मम निधिः, एषा एव मम सम्पत्तिः, एषा एव मम सर्वं, एषा एव मम प्राणः। नूतनपूर्णमासयागाः, यथाक्रमं कृताः सर्वयज्ञाः, त एव मम, राजन्, विविधाः कर्माणि च। सर्वे मम यज्ञाः तस्याः अधीनाः, राजन्, न संशयः; किं विस्तरेण? कामधेनुं न दास्यामि। ततः शबलां न दत्ते वसिष्ठे, विश्वामित्रः तां बलात् नयितुम् आरब्धवान्, राम। तदा शबलां, राज्ञा नीयमाना, दुःखिता रुदन्ती च, शोकसन्तप्तः चिन्तयामास। "परमपुण्यवता वसिष्ठेन परित्यक्ता, किमर्थं दुःखिता अहं राजपुरुषैः नीयमाना, महाशोकसमन्विता?" "किं दोषं मया महात्मन्य ऋषौ कृतम्, यः माम् निर्दोषां भक्तां च पश्यन् धर्मात्मा सन् परित्यजति?" इति विचार्य, शबलां पुनः पुनः श्वसन्ती, शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं अभिमुखं गच्छति। शतानि राजपुरुषान् उपसंहरन्, शबलां वायुसमवेगं महात्मनः चरणौ अभिपद्य गतवती। रुदन्ती, गर्जन्ती च शबलां, वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा मेघनिनादसदृशं वचः अब्रवीत्—"ब्रह्मपुत्र, किमर्थं त्वया परित्यक्ता, यतः राजपुरुषाः माम् तव समीपात् नयन्ति?" एवं उक्ता, ब्रह्मर्षिः दुःखार्तायाः भगिन्याः इव शोकदीप्तायाः वचः अब्रवीत्—"शबलां, न तव परित्यागः मया कृतः, न च त्वया मम दोषः कृतः; किन्तु बलवन् राजा बलात् तव नयति। मम बलं अद्य राज्ञः तुल्यं नास्ति; राजा बलवान् क्षत्रियः भूमिपतिः च। अस्य सेना गजाश्वरथैः समाकीर्णा, पताकाभिः सुसज्जिता, अतः स बलवान्।" एवं वसिष्ठेन उक्ते, वाक्यकुशला शबलां, विनीतया वाचा ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच—"क्षत्रियस्य बलं ब्राह्मणबलात् अधिकं न स्यात्; ब्रह्मन्, ब्राह्मणबलस्य दिव्यत्वं क्षत्रियबलात् अधिकं। तव बलं अनन्तम्; विश्वामित्रः महाबलः अपि तव बलात् अधिकं न; तव तेजः अप्रतिहतं। आज्ञापय माम्, ब्रह्मतेजसमन्वित, अहं तस्य दुष्टस्य गर्वं, बलं, प्रयासं च नाशयिष्यामि।" एवं उक्ता, राम, कीर्तिमान् वसिष्ठः अब्रवीत्—"मुक्त्वा बलं, शत्रुसैन्यनाशिनी, प्रकटय।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, सुरभिः गर्जनात् शतशः पल्लवान् उत्पादयामास, राजन्। तैः विश्वामित्रस्य सेना सर्वा समक्षं विनष्टा; राजा क्रोधात् नेत्राभ्यां ज्वलन्, तान् पल्लवान् शस्त्रैः महत्सु लघुषु च नाशयामास। विश्वामित्रेण पल्लवान् पीडितान् दृष्ट्वा, पुनः शबलां तीक्ष्णान् शाकान् यवनैः सह उत्पादयामास; भूमिः तैः शाकैः यवनैः च समावृता। प्रभासम्पन्नाः, महाबलाः, सुवर्णरश्मिसदृशाः, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानाः च तैः सेना दग्धा इव अग्निभिः विनष्टा। ततः महाबलः विश्वामित्रः शस्त्राणि प्रकट्य, तैः यवनान्, कम्बोजान्, बार्बरान् च व्याकुलान् कृतवान्। ततः विश्वामित्रशस्त्रैः तान् व्याकुलान् दृष्ट्वा, वसिष्ठः कामधेनुं योगबलात् सृष्टिं कर्तुं प्रेरयामास। तस्याः गर्जनात् कम्बोजाः सूर्यसदृशाः उत्पन्नाः; स्तनात् बार्बराः शस्त्रधारिणः अभिजज्ञिरे। गर्भदेशात् यवनाः, पुरीषदेशात् शाकाः, रोमकूपेषु म्लेच्छाः, हारिताः, किराताः च निवसन्ति। तैः सर्वैः तस्मिन्नेव क्षणे विश्वामित्रस्य सेना गजाश्वरथसहित विनष्टा, रघुनन्दन। तदा वसिष्ठेन महात्मना ताडितां सेनां दृष्ट्वा, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राणां विविधशस्त्रधारिणः अग्रे अभ्यगच्छन्।