ततः द्विजश्रेष्ठ, शबलां धर्मतः मे दत्तव्यां इति राजा विश्वामित्रः महर्षिं वसिष्ठं प्रार्थयामास। तस्य वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः धर्मात्मा, महर्षिः श्रेष्ठः, तं नृपं विश्वामित्रं प्रत्युवाच— “न शबलां शतसहस्रगव्ये दास्यामि, नापि कोटिशः दास्यामि। हे राजन्, न रजतसमूहाय शबलां दास्यामि; अहं तां दातुं न योग्यः, हे रिपुनिग्रहिन्। शबलां सदा मम, यथा धर्मात्मनः कीर्तिः; तया अहं देवपितृभ्यः हविर्दानं, जीविकां च प्राप्नोमि। तया यज्ञाग्निः, हविः, स्वाहा-उच्चारणं, वषट्, विविधा विद्याः च आश्रिताः। एतत् सर्वं तया आश्रितं, हे राजर्षे, न संशयः; सा एव मम सर्वं, तया एव तुष्टिः, सत्यं च। बहूनि कारणानि सन्ति, हे राजन्, तव शबलां न दास्यामि।” एवं वसिष्ठेन उक्तः, विश्वामित्रः पुनः अवदत्। सः भाषासम्पन्नः राजा, उत्साहवर्धितः, तीव्रतया वदन्, वसिष्ठं उवाच— “स्वर्णशृङ्खलाभिः, स्वर्णाङ्कुशैः भूषितान्, स्वर्णमालाभिः ग्रीवासु युक्तान् गजान् तुभ्यं दास्यामि। चतुर्दशसहस्रं स्वर्णगजानां, चतुर्भिः श्वेताश्वैः युक्तान् स्वर्णरथान् दास्यामि। अष्टशतं घंटानिनादितान्, कुलीनान्, बलिष्ठान् अश्वान् दास्यामि, तथा सहस्रं दश च अन्यान्। विविधवर्णवयः कोटिगव्यं दास्यामि, शबलां तु मे दत्तव्यां। यावत् रत्नं यावत् सुवर्णं इच्छसि, हे द्विजश्रेष्ठ, तत् सर्वं दास्यामि; शबलां मे दत्तव्यां।” एवं मुनिना विश्वामित्रेण उक्तः, वसिष्ठः प्रत्युवाच— “हे राजन्, कदापि शबलां न दास्यामि। एषा एव मम निधिः, एषा एव मम संपदः, एषा एव मम सर्वम्, एषा एव मम प्राणः। अमावास्यापूर्णमासयोः यज्ञाः, अन्ये च विधिपूर्वकाः कर्माणि, एते मम, हे राजन्, विविधाः च अन्ये यज्ञाः। सर्वे मम यज्ञाः तया आश्रिताः, हे राजन्, न संशयः; किम् विस्तरेण? कामधेनुं न दास्यामि।” अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकचतुश्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। यदा वसिष्ठः कामधेनुं न ददाति, तदा विश्वामित्रः शबलां बलात् अपहरेत्, हे राम। सा शबलां, नृपतेः द्वारा नीयमाना, दुःखिता, अश्रुपूर्णा, शोकविह्वला चिन्तयामास। “महर्षिणा वसिष्ठेन त्यक्ता, अहं दुःखिता, नृपतेः जनैः दुःखेन नीयामि। किम् मया तस्य महात्मनः अपराधः कृतः, यत् सः मां निरपराधां भक्तां च त्यजति, धर्मात्मा सन्?” एवं चिन्तयन्ती, पुनः पुनः दीर्घश्वासं कृत्वा, शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं प्रति जगाम। शतशः राजपुरुषान् अपास्य, वायुवेगेन वसिष्ठस्य पादौ अभ्यजगमत्। सा शबलां, अश्रुवर्षिणी, गर्जितनिनादेन, वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा, वदति— “हे भगवन्, ब्रह्मपुत्र, किम् मां त्यक्तवान्, यत् नृपतेः सैनिकाः मां तव समीपात् नयन्ति?” एवं उक्ता, ब्रह्मर्षिः तां शोकातपितां भगिनीं इव प्रत्युवाच— “न त्वां त्यजामि, शबलां, न च त्वया मम अपराधः कृतः; किन्तु अयं महाबलः राजा त्वां बलात् नयति। मम बलं न तस्य तुल्यं, विशेषतः अद्य; राजा बलवान्, क्षत्रियः, भूमिपतिः च। अयं सैन्यसमूहः, गजाश्वरथैः युक्तः, पताकाभिः सुसज्जितः, तं अधिकं बलं ददाति।” एवं वसिष्ठेन उक्ता, सा वाक्यविशारदा शबलां, विनयेन ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच— “क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं न इति न वदन्ति; हे ब्रह्मन्, ब्रह्मतेजः क्षत्रियतेजः अतिशयेन जयति। तव बलं अनन्तम्, विश्वामित्रः महाबलः सन् अपि तव बलेन न तुल्यः; तव तेजः दुर्जेयम्। आज्ञापय माम्, हे महातेजः, ब्रह्मतेजस्सम्पन्न, अहं तस्य दुष्टस्य अभिमानं, बलं, यत्नं च नाशयिष्यामि।” एवं उक्ता, वसिष्ठः प्रख्यातः, तां उवाच— “मुक्त्वा तेजः, शत्रुसैन्यविनाशिनी।” तस्य वचनं श्रुत्वा, सुरभिः शबलां, गर्जनं कृत्वा, शतशः पल्लवान् उत्पादयामास। तैः विश्वामित्रस्य सैन्यं सर्वं साक्षात् नाशितम्। राजा विश्वामित्रः, क्रोधात्, दग्धदृष्टिः, पल्लवान् शस्त्रैः महान् लघुश्च विनाशयामास। विश्वामित्रेण पल्लवान् कष्टं प्राप्य, शबलां पुनः तीक्ष्णान् शाकान् यवनैः मिश्रितान् उत्पादयामास; भूमिः शाकयवनैः आच्छादिता अभवत्। ते दीप्ताः, महाबलाः, सुवर्णरेखोपमाः, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, सुवर्णवस्त्रपरिधानाः। सर्वं सैन्यं तैः दग्धं, इव ज्वलदग्निभिः। ततः महाबलः विश्वामित्रः शस्त्राणि मुक्त्वा, तैः यवनकम्बोजबार्बरान् मोहयामास।