राजर्षिः विश्वामित्रः मन्त्रिभिः सेवकैः च सह सन्मानितः परमं हर्षं प्राप्य वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत्। स ब्रुवन्, "ब्राह्मण, त्वया मया परमया आतिथ्यपूजया सत्कृतः अस्मि; शृणु, वाक्यकुशल, यद् अहम् उक्तुम् इच्छामि। शबलां मे प्रयच्छ, लक्षशः गोभिः प्रतिम्; सा हि गाः रत्नम्, राजानः च रत्नसञ्चयिनः सन्ति। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, धर्मतः मे शबलां दातुम् अर्हसि।" इत्युक्ते, वसिष्ठः मुनिश्रेष्ठः प्रत्युवाच। धार्मिकः वसिष्ठः राजा विश्वामित्रम् उत्तरम् अवदत्—"लक्षगुण्यः गोभिः अपि, कोटिभिः अपि, अहम् शबलां न दास्यामि। राजन्, रूप्यराशिभिः अपि न दास्यामि; अहम् अस्याः परित्यागाय न योग्यः, रिपुजित। शबलैव मम सदा, यथा धर्मिणः कीर्तिः; अस्याः कृते देवपितृयज्ञभागाः, जीविकाऽपि मम। एषा वह्निहोत्रं, हविः, स्वाहा, वषट्, विद्याशाखाः च, सर्वं अस्याः आधीनम् अस्ति। एषा मम सर्वस्वम्, तृप्तिः, सत्यं च; न संशयः, राजर्षे। अतः, राजन्, बहुभिः कारणैः अहम् शबलां न दास्यामि।" एवं वसिष्ठेन उक्तः, विश्वामित्रः पुनः वचनम् अब्रवीत्— स सुतरां उत्सुकः, महता वेगेन वाक्यं प्राह—"हे मुनिवर्य, सुवर्णशृङ्खलाभिः सुवर्णाङ्कुशैः भूषितान् गजान् सुवर्णहारैः भूषितग्रीवान् ते दास्यामि। चतुर्दशसहस्राणि एवं सुवर्णगजानां, चतुर्हययुक्तान् सुवर्णरथांश्च दास्यामि। अष्टशतानि हयानां किङ्किणीजालशोभितानां, जातिमत्तान् बलिनश्च, सह एकाधिकसहस्रेण, सर्वं तव। कोटिं गोनाम्, वर्णवयःप्रभेदानाम्, दास्यामि; मे शबलां दातुम् अर्हसि। रत्नानि, सुवर्णं यावद् इच्छसि, द्विजोत्तम, तत् सर्वं दास्यामि; मे शबलां दातुम् अर्हसि।" एवं प्राज्ञेन विश्वामित्रेण उक्तः, वसिष्ठः प्रत्युवाच—"राजन्, कदापि न ते शबलां दास्यामि। एषैव मम निधिः, एषैव मम धनम्, एषैव मम सर्वस्वम्, एषैव मम प्राणः। दर्शपूर्णमासयज्ञौ, यथाविधि क्रियाश्च, एताः एव मम, राजन्, अन्याः च विविधाः क्रियाः। मम सर्वाः क्रियाः अस्याः आधीनाः; न संशयः, राजन्; किम् उ विस्तरेण? कामधेनुं न त्यक्ष्यामि।" इत्येवं पञ्चाशदधिकचत्वारिंशत्तमे सर्गे, यदा वसिष्ठः कामधेनुं न ददौ, तदा विश्वामित्रः शबलां बलात् नेतुम् आरब्धवान्, हे राम। सा शबला, दुःखिता रुदती, राज्ञा नीयमाना, शोकेन चिन्तयामास— "अत्युत्तमेन वसिष्ठेन परित्यक्ता, अहं दुःखिता, किं कारणम् राजपुरुषैः नीयमाना अस्मि? किं मया तस्मै महात्मने दोषः कृतः, येन स धर्मात्मा, निर्दोषां भक्तां च माम् त्यजति?" एवं चिन्तयन्ती सा, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्ती, शीघ्रं वसिष्ठमभ्ययात्। राजपुरुषान् शतान्युत्सृज्य, वातवेगेन महात्मनः पादौ जगाम। शबला सा रुदती, गर्जितनिनादेन वसिष्ठस्य पुरतः स्थित्वा, वाक्यम् अब्रवीत्— "भगवन्, ब्रह्मपुत्र, किं माम् परित्यक्तवान्, येन अहं राजपुरुषैः तव समीपात् नीयमाना अस्मि?" एवं सा उक्ता, ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः शोकदुःखितायै स्वस्रे इव प्रत्युवाच— "शबले, न अहं त्वां परित्यजामि, न च त्वया मयि दोषः कश्चित्; बलवान् एष राजा त्वां बलात् हरति। मम बलं अद्य राज्ञः तुल्यं न; राजा बलवान्, क्षत्रियः, पृथिव्याः ईश्वरः च। एषा सेना, गजाश्वरथसंकुला, पताकाभिरलङ्कृता, तस्य बलवर्धिनी।" एवं वसिष्ठेन उक्ता सा, वाक्यविशारदा, नम्रं ब्रह्मर्षिम् प्रत्युवाच— "क्षत्रियबलात् ब्राह्मणबलं अधिकम् इति प्रसिद्धम्; ब्रह्मन्, तव बलम् अपारम्, विश्वामित्रस्य न बलवत्तरम्। भवान् ब्रह्मतेजसा युक्तः; आज्ञापय माम्, तेजस्विन्, अहं तस्य दुष्टस्य गौरवं, बलं, प्रयत्नं च नाशयिष्यामि।" एवं सा उक्ता, वसिष्ठः ख्यातिमान् ताम् उवाच—"शक्तिं मोचय, शत्रुसैन्यविनाशिनि।" तद्वचनं श्रुत्वा, सुरभिः गर्जनैः शतानि पल्लवानां ससर्ज। ते पल्लवाः विश्वामित्रस्य सैन्यं सर्वं तस्य पश्यतः विनाशयामासुः। राजा विश्वामित्रः कोपात् ज्वलितलोचनः, शस्त्रैः महद्भिः क्षुद्रैश्च पल्लवान् विनाशयामास। पल्लवान् विश्वामित्रेण पीडितान् दृष्ट्वा, तदा...