ततः राजर्षिः विश्वामित्रः स्वगृह्यैः, पुरोहितैः, परिचारकैः सह सन्तुष्टः, पुष्टः च अभवत्। मन्त्रिणः सेवकाः च सम्मानिताः, स परमसुखसङ्क्रान्तः वसिष्ठं सम्बोधितवान्। “ब्राह्मण,” इति स विश्वामित्रः उवाच, “त्वया मम अतिथिसत्कारः कृतः, तव वाक्यशक्तिं शृणु, अहम् वदामि। शबलां मे शतसहस्रं गोः मूल्ये देहि, एषा गोः रत्नम्, राजानः रत्नसङ्ग्राहकाः। अतः द्विज, शबलां मे धर्मतः देहि।” एवं उक्ते तं वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठं प्रत्युवाच। धर्मात्मा वसिष्ठः विश्वामित्रं राजानं प्रत्युवाच, “शतसहस्रं गोः, न वा कोटीनां गोः, शबलां न दास्यामि। राजन्, रजतपर्वतानपि शबलां न दास्यामि; अहं तया वियुक्तः भवितुं न अर्हामि, शत्रुनिग्रहण। शबलैव मम सदा, यथा पुण्यशब्दस्य कीर्ति; तया देवपितृयज्ञं, जीविका च लभ्यते। तया अग्निहोत्रं, हविः, स्वाहा, वषट्, वेदविध्यः, सर्वं तया एव। राजर्षे, सर्वं तया निर्भरम्, न संशयः; सा एव मम सर्वं, तृप्तिः, सत्यं च। बहून् कारणान् राजन्, शबलां न दास्यामि।” एवं उक्ते वसिष्ठेन विश्वामित्रः पुनः वदति। स उत्साहवर्धितः, महतीं तीव्रतां प्राप्य, वाक्यशक्तिमान् इदं वचनं वदति—“स्वर्णस्रजः, स्वर्णाङ्कुशाः, स्वर्णकण्ठबन्धनाः गजाः दास्यामि।” “चतुर्दशसहस्रं स्वर्णगजाः, चतुर्हययुक्ताः सुवर्णरथाः दास्यामि।” “अष्टशतं घंटारवं हयान्, श्रेष्ठवंशसम्भूतान्, बलिनः च, सह सहस्रदश गोः दास्यामि।” “वर्णवयः विविधाः गोः कोटिं दास्यामि; शबलां मे दत्तव्या।” “यावद्रत्नं, यावद्र्जतं इच्छसि, द्विजश्रेष्ठ, सर्वं दास्यामि; शबलां मे दत्तव्या।” एवं बुद्धिमता विश्वामित्रेण उक्ते, वसिष्ठः प्रत्युवाच, “राजन्, कस्यापि कारणस्य शबलां न दास्यामि।” “एषा एव मम निधिः, एषा एव मम अर्थः, एषा एव मम सर्वम्, एषा एव मम जीवितम्।” “अमावास्यापूर्णमासयज्ञाः, सर्वाः विधिवत् क्रियाः, राजन्, मम एव; विविधाः अन्याः क्रियाः अपि।” “सर्वाः मम क्रियाः तया निर्भराः, राजन्, न संशयः; किम् विस्तरेण? शबलां न दास्यामि।” शृणु, राघव, चतुर्दशपञ्चाशदधिका अध्यायः आरभ्यते। यदा वसिष्ठः कामधेनुं न दत्तवान्, विश्वामित्रः शबलां बलात् हरितुं आरभत्। सा शबला, दुःखिता, रुदन्ती, राज्ञः द्वारा नीयमाना, शोकविह्वला चिन्तयितुं आरभत। “महात्मना वसिष्ठेन त्यक्ता, अहं दुःखिता, राजपुरुषैः दुःखेन नीयामि।” “महात्मनः मुनेः किम् अपराधं कृतवती, यः मां निर्दोषां, भक्तां, धर्मात्मा सन् त्यजति?” एवं विचार्य, पुनः पुनः श्वसन्ती, सा शीघ्रं महाबलिनं वसिष्ठं समीपं गच्छति। शतशः राजपुरुषान् झटिति विमोच्य, शत्रुनिग्रहण, सा वातवेगेन महात्मनः पादयोः पतितवती। सा शबला, रुदन्ती, गर्जन्ती, वसिष्ठं पुरतः स्थित्वा, मेघनिनादवत् वाक्यं उवाच। “भगवन् ब्रह्मपुत्र, किम् मां त्यक्तवान्, यत् राजपुरुषाः तव समीपात् मां नयन्ति?” एवं उक्ते, ब्रह्मर्षिः दुःखिता भगिन्याः इव, शोकदग्धहृदया, वचनं अब्रवीत्। “शबले, न त्वां त्यजामि, न च त्वया किमपि अपराधं कृतम्; किन्तु बलात् राजा त्वां हरति। मम बलं राज्ञः तुल्यं नास्ति, विशेषतः अद्य; राजा शक्तिमान्, क्षत्रियः, भूमिपतिः। एषा सेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, ध्वजैरलङ्कृता, तं अधिकं बलं ददाति।” एवं वसिष्ठेन उक्ते, वाक्यकुशला सा शबला, विनयेन ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच। “क्षत्रियबलं ब्राह्मणबलात् अधिकं न इति जनाः वदन्ति; ब्राह्मणबलस्य दिव्यशक्ति क्षत्रियबलं अतिक्रान्ति। तव बलं अप्रमेयम्; विश्वामित्रः महाबली सन् अपि, तव बलं न अतिक्रान्ति; तव तेजः दुर्जयम्। आज्ञापय, महातेजस्, ब्राह्मणशक्तिसम्पन्न, अहं तस्य दुष्टस्य गर्वं, बलं, प्रयासं नाशयिष्यामि।” एवं उक्ता, राघव, वसिष्ठः कीर्तिमान् उवाच, “मुक्त्वा तेजः, शत्रुसैन्यनाशिनी।” तस्य वचनं श्रुत्वा, सुरभिः गर्जनं कृत्वा, शतशः पल्लवान् उत्पादयामास, राजन्। ते पल्लवा विश्वामित्रस्य सैन्यं सर्वं तस्य पुरतः विनाशयामासुः।