शृणु, राम, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। अथ वसिष्ठेनैवं समादिष्टा शबला कामधेनुः सर्वेषां यथाकाममन्नपानादिकं सम्पादयामास। सा शर्कराखण्डान् मधूनि लाजांश्च, उत्तमान् सुरासवांश्च, मूल्यवतः पानकान् विविधान्नानि चोपपादयत्। तत्र पर्वतानिव तुष्टुष्टान्नस्य राशयः, स्वादूनि भक्ष्यभोज्यानि, युषाणि दधीनि च बहूनि जातानि। तत्रान्येऽपि विविधरसगन्धयुक्तानि भोजनानि, मधुराणि चैकसहस्रशः गुडपूर्णानि पात्राणि दृश्यन्ते। सर्वं परिपूर्णमासीत्, प्रहृष्टपुष्टजनसमाकुलं; वसिष्ठः सर्वथा विश्वामित्रस्य सैन्यं तर्पयामास। ततः विश्वामित्रो राजर्षिः स्वपार्षदपुरोहितसेवकसंयुक्तः परमप्रीतिमन्वाप। स मन्त्रिभिः सेवकैश्च सत्कृतः सन्तुष्टः स वसिष्ठमिदमुवाच— "ब्राह्मण, त्वया मय्यतिथिसत्कारः कृतः; शृणु, वाक्यविशारद, यद्वक्ष्यामि। शबलां मे प्रयच्छ शतसहस्रगोदत्तया; सा हि रत्नं, नृपाणां रत्नसंचयः प्रीयते। तस्मात् द्विज, शबलां धर्मतः मे ददातु।" एवमुक्ते भगवाँश्च वसिष्ठः प्राज्ञतममृषिं प्रत्युवाच— "न शतसहस्रगैर्ददामि शबलां, न कोटिभिर्नापि शतैः। न च रौप्यराशिभिः त्वां दास्यामि; नाहं त्वां त्यक्तुं युक्तः, शत्रुतापन। शबलैव मम नित्यं, यथा धर्मिणां कीर्तिः; तया देवपितृकार्याणि जीविकां च प्राप्नोमि। तया यज्ञाग्निहोत्रादिकं, स्वाहा वषट्कार्यं, विविधा विद्याश्च संपद्यन्ते। एतत्सर्वं तया मे, न संशयः; सा मे सर्वस्वं, तृप्तिश्च सत्यं च। अतो बहून् हेतून् दृष्ट्वा, न दास्यामि शबलां।" एवं वसिष्ठेन प्रत्युक्तः विश्वामित्रः पुनः प्रबुद्धमनाः प्रचकार— "मया सुवर्णमालाभरणयुक्तान् सुवर्णाङ्कुशधारिणश्चौरगलेषु सुवर्णहारविभूषितान् गजान् दास्यामि। चतुर्दशसहस्राणि तादृशानां सुवर्णगजानां, सुवर्णरथांश्च चतुर्भिः शुक्लाश्वैः युक्तान् दास्यामि। अष्टशतान्यश्वानां घंटास्वरूपशोभितानां, श्रेष्ठजातीनां, महाबलानां, सहस्रं दश चापि दास्यामि। कोटिं गोवत्सानां वर्णवयःसमायुक्तानां दास्यामि; दत्तां शबलां मम। यावद्रत्नं यावच्च सुवर्णं इच्छसि, द्विजोत्तम, तत्सर्वं दास्यामि; शबलां मम ददातु।" एवं प्राज्ञेन विश्वामित्रेण समुपस्थिते, वसिष्ठः प्रत्युवाच— "न कदापि शबलां दास्यामि, नृपते। एषा मे निधानं, एषा मे धनं, एषा मे सर्वस्वं, एषा मे प्राण एव। अमावास्यापूर्णमासयज्ञादिकं, सर्वाणि चान्यानीष्टानि, तानि मे राजन्; विविधानि कर्माणि च। सर्वं कर्म तया मे, न संशयः; किमु विस्तरेण? न दास्यामि कामधेनुम्।" एतस्मिन्नन्तरे, चतुःसप्ततितमं सर्गं शृणु। अथ वसिष्ठे न ददति कामधेनुं, विश्वामित्रः शबलां बलात् नयितुम् आरब्धवान्। सा कामधेनुः शबलाऽपि, नृपतेः पुरुषैः नीयमाना, दुःखिता रुदती च चिन्तयामास— "किं मया महर्षिणा वसिष्ठेन कृतं पापं, येनाहं निष्कामां धर्मिष्ठं त्यज्य, दुःखिता, नीयमाना?" इति। पुनः पुनः श्वसन्ती सा त्वरया महात्मानं वसिष्ठमुपजगाम। राजपुरुषशतानि झटित्युत्सृज्य, सा वातवेगेन वसिष्ठपादमुपेत्य स्थित्वा रुदती गर्जन्तीव मेघघोषेण वचनमुवाच— "भगवन्, ब्रह्मपुत्र, किमर्थं मय्यन्याय्यं कृत्वा मां त्यक्तवान्, येन राजपुरुषा मामिह गृह्णन्ति?" एवमुक्ते ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः शोकदग्धहृदयायै स्नेहपूर्वं प्रत्युवाच— "न त्वां त्यजामि, शबले, न च त्वया किंचित् कृतं पापकं; परन्तु महाबलवानयं राजा त्वां बलात् गृह्णाति। न मम बलं राजा समं, विशेषतः अद्य; राजा क्षत्रियः, पृथिव्याः प्रभुः। अस्य च बलं सम्पूर्णमस्त्यश्वगजवाहनैः, पताकावितानैश्च समाकुलम्।" एवं वसिष्ठेनोक्ते सा शबला विनीतया वाचा सुमहतां ब्रह्मर्षिं प्रत्युवाच।