सुग्रीवः राक्षसं प्रति संबोध्य उवाच—“अहं रामस्य, लोकनाथस्य, मित्रं च दासः च; अद्य पुरुषश्रेष्ठस्य बलात् त्वं मम हस्तात् न मोक्ष्यसे।” एवं उक्त्वा सः सहसा उत्पत्य, सुवर्णमुकुटं गृहीत्वा भूमौ क्षिप्तवान्। तं शीघ्रं समीपगच्छन्तं दृष्ट्वा रात्रिचरः तं उवाच—“त्वं सुग्रीवः, अहं जानामि; शीघ्रं ग्रीवाहीनः भविष्यसि।” इत्येवम् उक्त्वा राक्षसः ततः त्वरितं उत्पत्य बाहुभिः तं भूमौ प्रहारयामास; किन्तु वानरः इक्षुरसदण्डवत् पुनः उत्थाय बाहुभिः प्रत्युत्पन्नः। तयोः शरीरौ स्वेदेन सिक्तौ, रुधिरलेपितौ, परस्परं गृहीत्वा, यथा शालवृक्षः किम्शुकवृक्षः च परस्परं आवृतौ, एवं युध्यन्तौ निष्क्रान्तौ। मुष्टिप्रहारैः, तलप्रहारैः, कूर्प्रप्रहारैः, कराग्रप्रहारैः च, वानरनाथः राक्षसनाथः च, अतितीव्रं युद्धं अकुर्वताम्। मध्यद्वारमञ्चे दीर्घकालं तीव्रगत्या परस्परं समुत्क्षिप्य, प्रक्षिप्य, विवर्त्य, चरणैः द्वारमञ्चे परस्परं अभिपीडयन्तौ। परस्परं गृहीत्वा, शरीरयुग्मं कृत्वा, शालस्तम्भमध्ये पतितौ; पुनः उत्पत्य भूमिस्पर्शं कृत्वा, क्षणं तिष्ठन्तौ, श्वासं गृहीत्वा। बाहुभिः परस्परं आलिङ्ग्य, युध्यन्तौ, सर्वविद्यायाः, शिक्षायाः, बलस्य च प्रयोगं कृत्वा, युद्धकौशलं दर्शयन्तौ। सिंहव्याघ्रौ दन्तान् विक्षिप्तौ इव, द्वौ महागजौ युध्यन्तौ इव, हस्ताभ्यां परस्परं गृहीत्वा, एकस्मिन्नेव क्षणे भूमौ पतितौ। उत्क्षिप्य, प्रक्षिप्य, युद्धमार्गान् अतीवान् गच्छन्तौ, सर्वशिक्षाबलप्रयोगं कृत्वा, वीरौ न श्रान्तौ। महागजस्य हस्तवत् बाहू, परस्परं प्रहारान् वारयन्तौ, दीर्घकालं घनयुद्धं कृत्वा, शीघ्रं रणभूमिं परिक्रान्तौ। पुनः पुनः परस्परं मिलित्वा, परस्परनाशाय प्रयत्नं कृत्वा, अन्नार्थे बिल्लीवत् तिष्ठन्तौ। युद्धे चक्रवद् विचित्रगतिं कृत्वा, विविधस्थानेषु स्थित्वा, गोमूत्ररूपं विचित्रं चेष्टितं कृत्वा, आगच्छन्तौ, प्रतिगच्छन्तौ, विविधगमनं कृत्वा। पार्श्वगमनं, वक्रगमनं, प्रहारपरिहारं, परस्परं परिक्रान्तौ। आक्रम्य, उत्पत्य, स्थित्वा, प्रत्यागतौ, निर्गतौ, पलायितौ, पुनः उत्पत्य च। स्थानं स्थापयित्वा, पुनः निष्क्रान्तौ, युद्धकौशलं दर्शयन्तौ, वानरराजः रावणः च परस्परं परिक्रान्तौ। तदा राक्षसः, वानरराजं ज्ञात्वा, मायायाः प्रयोगाय उद्यतः। रावणः, व्योमजयः, श्रान्तिहन्ता, आकाशे उत्पत्य तत्र स्थितः, वानरराजेन मोहितः। ततः वानरश्रेष्ठः, युद्धे प्रसिद्धः, रात्रिचरनाथं युद्धे श्रान्तं कृत्वा, विशालं व्योमलं लंघयित्वा, वानरसैन्यस्य मध्ये रामं प्रति गतः। सूर्यपुत्रः तत्र कृत्यं कृत्वा, वायुवेगेन सैन्यं प्रविश्य, हृष्टः, रामस्य रणोत्साहं वर्धयित्वा, वानरश्रेष्ठैः, ऋक्षश्रेष्ठैः च पूजितः, वानरराजः अभवत्। तदा रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, तानि निमित्तानि दृष्ट्वा, सुग्रीवं आलिङ्ग्य, इदं वचनं उवाच। “साहसम् एतत् मम अनुमत्यां विना कृतम्; नृपतयः एवं प्रमादेन न कार्यं कुर्वन्ति। मम, अस्य सैन्यस्य, विभीषणस्य च, संकटं स्थापयित्वा, महतीं दोषं कृतवान् असि, वीरः, साहसप्रियः। अधुना, शत्रुनिग्रह, पुनः एतद्विधं न कुर्याः; यदि ते किञ्चित् अभविष्यत्, सीता वा मम जीवितं वा किमर्थं?” “भरतेन, महाबाहुना, लक्ष्मणेन वा, शत्रुघ्नेन वा, मया स्वयम् वा—यदि त्वं न प्रत्यागच्छेत्, मम निश्चयं एषः; तव बलं महेन्द्रवरुणयोः तुल्यं जानामि। रावणं युद्धे हत्वा, तस्य पुत्रान्, सैन्यं, यानानि च, विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिच्य—भरतस्य राज्यं दत्वा, ततः, महाबाहो, स्वशरीरं त्यजेत्।” इत्येवं रामः उवाच। सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच—“राघव, रावणं तव पत्न्याः अपहर्तारं दृष्ट्वा, आत्मबलं ज्ञात्वा, कथं सहनं शक्यं?” इत्येवं वीरः उक्त्वा, राघवः तं स्वागतं कृत्वा, लक्ष्मणं संबोध्य वचनं उवाच। “शीतलं जलं, फलानि च वनात् संगृह्य, सैन्यं गणयित्वा, व्यूहं स्थापय, लक्ष्मण। भीषणं, लोकविनाशाय, भयम् आगच्छन्तं पश्यामि, वीराणां ऋक्षवानरराक्षसानां विनाशाय। वाताः तीव्रं वातयन्ति, भूमिः कम्पते, शिखराणि कम्पन्ते, पर्वताः गर्जन्ति। मेघाः मांसभक्षवत्, तीक्ष्णशब्दान् कुर्वन्ति, रक्तबिन्दुभिः मिश्रितं क्रूरं वर्षं वर्षन्ति।” “संध्या अतीव रक्तवर्णा, रक्तचन्दनवत्, दीप्तः सूर्यमण्डलं सूर्याद् पतति। पशवः, पक्षिणः च, व्याकुलाः, दुःखद्वनिं कुर्वन्ति, सूर्यं प्रति भीषणं क्रन्दन्ति, महतीं भयां जनयन्ति, अशुभानि निमित्तानि। रात्रौ चन्द्रः प्रकाशं न ददाति, उपस्थित्या दुःखं जनयति, तस्य किरणाः कृष्णरक्तान्ताः, लोकविनाशे इव।” “सूर्यस्य मण्डलम्, लक्ष्मण, गाढरक्तवर्णं, लघु, तीक्ष्णं, अशुभं प्रभामण्डलं दृश्यते, नीलचिह्नं च। तारेषु यथायोग्यं न दृश्यन्ते, तेषां गमनं, लक्ष्मण, लोकान्तं सूचयति इव।