तत्र क्षणमेकं स्थित्वा, निर्भयः स तं राक्षसं न मञ्यन्, सर्वतः निरीक्ष्य, कठोराणि वचनानि व्याहरत्। ‘‘राक्षस, अहं रामस्य, लोकनाथस्य, सखा च दासश्चास्मि; अद्य तस्य नराधिपतेः प्रभावेन त्वं मम हस्तात् न मोक्ष्यसे,’’ इति स गर्जितवान्। एवं उक्त्वा सहसा उत्पत्य, तस्य राक्षसस्य दिव्यं मुकुटं गृहीत्वा भूमौ क्षिप्तवान्। तं शीघ्रं समुपागतं दृष्ट्वा निशाचरः तमुवाच— ‘‘त्वं सुग्रीव इति वेद्मि; क्षणादेव ग्रीवाविहीनः भविष्यसि,’’ इति। एवं वदन् त्वरया समुत्थाय, बाहुभ्यां तमधरं प्राहरत्; किं तु स हरिरिकन्दवत् पुनरुत्थाय, बाहुभ्यां प्रत्यप्रहारयत्। तयोः शरीराणि स्वेदेन सिक्तानि, रक्तेन लिप्तानि, परस्परं गृह्य, अन्योन्यस्य गतिं निरुन्ध्यतामिव, सिम्बलिकिंशुकवृक्षाभ्यामिव सञ्जग्रहताम्। ततः पाणिप्रहारैः, तलप्रहारैः, कुण्डलिप्रहारैः, कराग्रप्रहारैश्च, तौ महाबलौ—वानरपतिश्च राक्षसराजश्च—दुर्विषहं युद्धमकरोताम्। दीर्घकालं महावेगेन द्वारशिलायाम् अन्योन्यं समुत्क्षिप्य, प्रक्षिप्य, वक्रीकृत्य, पादाभ्यां द्वारशिलायाम् अपीडयेताम्। अन्योन्यं समाश्लिष्य, गात्रैः संयुज्य, शालस्तम्भमध्ये पतितौ; पुनः उत्पत्य, भूमिं स्पृशन्, क्षणमेकं स्थित्वा, उच्छ्वसन्तौ तिष्ठतुः। परस्परं बाहुभिः परिष्वज्य, युद्धे समाक्रान्तौ, सर्वविद्याबलसमुपेतौ, सर्वयुद्धकौशलान्युपादाय, युद्धाय प्रवृत्तौ। व्याघ्रसिंहाविव दंष्ट्राभ्यां विकटौ, द्वौ महागजाविव समागत्य, हस्ताभ्यां परस्परं गृहीत्वा, एककाले भूमौ पतितौ। अन्योन्यं समुत्क्षिप्य, प्रक्षिप्य, बहुविधं युद्धमार्गं चरन्तौ, सर्वविद्याबलसंयुक्तौ, तौ वीरौ न श्रान्तौ। गजदन्तोपमाभ्यां बाहुभ्यां, परस्परप्रहारान् निरुद्य, दीर्घकालं महायुद्धं कृत्वा, युद्धभूमौ शीघ्रं परिभ्रमतुः। अन्योन्यं समागत्य, परस्परवधाय यत्नं कुर्वन्तौ, पुनः पुनः तिष्ठतुः, यथैव द्वौ मार्जारौ भक्ष्यहेतोः युध्येते। विविधानि वर्तुलानि, स्थितीनि, विचित्रगत्याः, गोमूत्राकारं च कृत्वा, अग्रे पृष्ठे च गच्छन्तौ। तौ पार्श्वतः, वक्रेण, प्रहारान् परिहरन्तौ, परस्परं परिद्रवन्तौ। अभिद्रुत्य, उत्पत्य, स्थित्वा, प्रतिक्राम्य, पलायमानौ, पुनः पुनः उत्पत्य, तिष्ठतः। आत्मानं स्थापयित्वा, पुनः प्रत्याहरन्तौ, युद्धकुशलौ—वानरराजः रावणश्च—परस्परं परिक्रामेताम्। एवमन्तरे राक्षसः वानरराजानं विज्ञाय, मायां प्रयोक्तुम् उद्धतस्तिष्ठति। तदा रावणः, दिवं जित्वा, श्रमं जित्वा, आकाशं प्रतिपत्य, तत्रैव स्थित्वा, वानरराजेण विमोहितः। ततः स वानरेन्द्रः, युद्धकुशलसमन्वितः, निशाचरपतिना सह संग्रामे श्रान्तः, आकाशं दीप्तं लंघयित्वा, वानरयूथान्तरालं गत्वा, रामस्य समीपं जगाम। एवं सूर्यतनयः तत्र कर्म कृत्वा, मारुतवेगेन सैन्यं प्रविश्य, प्रमुदितः, रामस्य युद्धोत्साहं वर्धयन्, वानरर्षभैः ऋक्षैश्च पूजितः, वानरपतिः बभूव। ततो लक्ष्मणाग्रजः रामः, तानि अपशकुनानि दृष्ट्वा, सुग्रीवं परिष्वज्य, इदं वचनमुवाच— ‘‘अविचार्य त्वया क्रूरं कृत्यमिदं कृतम्; नरेन्द्राः एवमप्रमत्ताः न कुर्वन्ति। मामिदं सैन्यं विभीषणं च संकटे स्थाप्य, त्वया महद् दुःखं कृतम्, वीर, प्रचण्डकर्मन्। अतः, रिपुसूदन, भूयो न एवं कुर्याः; यदि त्वयि किञ्चिदपि स्यात्, मम सीता वा आत्मा वा किमर्थम्? भरतेन महाबाहुना, लक्ष्मणेन वा, शत्रुघ्नेन वा, मया स्वयमेव वा—यद्य त्वं न प्रतिनिवर्तिष्येः, मम निश्चयः स एव आसीत्; तव बलं हि महेन्द्रवरुणयोः तुल्यम्। रावणं पुत्रैः सैन्यैः रथैः सह हत्वा, विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिच्य, राज्यं भरताय दत्त्वा, ततः शरीरं परित्यज्य, इति मया निश्चितम्,’’ इति रामः। एवं उक्ते, सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच— ‘‘राघव, त्वदीयां जानकीं हरन्तं रावणं दृष्ट्वा, स्वबलं विज्ञाय, कथं सहनं मम?’’ इति। एवं वदति तस्मिन्, राघवः तमभिनन्द्य, सौमित्रये इदं वचनमुवाच— ‘‘शीतलाम् आपः फलानि च वनात् संगृह्य, सैन्यं गणशः विभाग्य, व्यूहम् स्थापयामः, लक्ष्मण। भीषणा लोकोपघातिनी भीरू राक्षसवानरर्षभानां विनाशाय समुपस्थितं पश्यामि। वाताः तीव्राः वान्ति, पृथिवी कम्पते, शिखरिणः कम्पन्ते, गिरयः निनदन्ति। अभ्राणि मांसादिवद् भीषणानि, कठोरस्वनानि, रक्तबिन्दुभिः मिश्रितं क्रूरं वर्षन्ति। सन्ध्या अतीव रक्तवर्णा, रक्तचन्दनसन्निभा, ज्वलनार्कमण्डलं सूर्यादपतति। मृगपक्षिणः क्लिष्टाः, करुणस्वराः, सूर्याभिमुखं भयकरं शब्दं कुर्वन्ति, महद् भीतिर्जायते; ते अशुभाः, अनिष्टाः। रात्रौ चन्द्रमाः न प्रकाशते, तमसा पीडयन्, तस्य किरणाः कृष्णरक्तान्ताः, यथा प्रलये। सूर्यस्य मण्डलं, रक्तवर्णेन, लघुना, कठोराशुभेन, परिवेष्टितं दृश्यते, लक्ष्मण, नीलचिह्नं च दृश्यते।