शृणु, सर्गस्य चत्वारिंशत्तमस्य चरितं। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे चत्वारिंशत्तमे सर्गे, रामः सुग्रीवेण सह वानरसेनया च सुवेलशिखरं द्वियोगजनम् आरुरोह। तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा दश दिशः निरीक्ष्य, त्रिकूटशिखरे रम्ये विश्वकर्मणा निर्मितां पुरीं ददर्श। स लङ्कां ददर्श—सा शोभना, रम्योपवनैः भूषिता, तथा राक्षसाधिपतिं दुष्प्रापं लङ्काद्वारगोपुरे स्थितं चापश्यत्। रावणं च सः ददर्श—श्वेतचामरैः परिवृतं, विजयच्छत्रेण शोभितं, रक्तचन्दनलेपनं, रत्नाभरणविभूषितं च। सः रावणः घनसारसमानः, सुवर्णवसनधारी, ऐरावतदन्ताग्रचिह्नितवक्षाः, शशरक्तवस्त्रपरिधानः, सन्ध्याभासया आवृतः, नभसि घनपुञ्जवत् बभौ। वानरमुख्याः तथा राघवः अपि तं राक्षसराजं निरीक्ष्य, सहसा सुग्रीवः उत्तस्थौ। क्रोधबलशौर्यसमन्वितः सः पर्वतशिखरात् लङ्कागोपुरमण्डपं प्रतिजगाम। तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा निर्भयः तं राक्षसं नापश्यन्, कठोराणि वचनानि उवाच—"राक्षस, अहं रामस्य मित्रं दासश्च, लोकनाथस्य; अद्य तस्य नराधिपस्य प्रभावेन त्वं मत्तः न मोक्ष्यसे।" एवं उक्त्वा, सहसा उत्पत्य, तस्य शोभनं किरीटं गृहित्वा भूमौ अपातयत्। तं शीघ्रं संप्राप्तं दृष्ट्वा निशाचरः उवाच—"त्वं सुग्रीवः, अहं जानामि! क्षिप्रं त्वं शिरोविहीनः भविष्यसि।" इत्युक्त्वा, सः शीघ्रं उत्पत्य बाहुभ्यां तं भूमौ अपातयत्; परं वानरः इक्षुमूलवत् उत्थाय, बाहुभ्यां प्रत्यहत तं रावणम्। तयोः कलेवरं स्वेदसिक्तं, रक्तलेपनं, परस्परं परिगृह्य, परस्परं निगृह्य, शाल्मलीकिंशुकयोः इव संलग्नयोः, तौ समरे समरूपेण युध्येताम्। मुष्टिप्रहारैः, ताडनैः, कूर्मप्रहारैः, करपृष्ठप्रहारैश्च, वानरपतिरपि राक्षसराजश्च, तौ महाबलिनौ, अतितीव्रं युद्धं चक्रतुः। दीर्घकालं तीव्रवेगेन सम्यक् समरे समरेण, परस्परं उत्थाप्य, अपातयित्वा, नमयित्वा, पादाभ्यां मण्डपमध्यं न्यपतताम्। परस्परं आलिङ्ग्य, गाढं संगृह्य, शालखण्डमध्ये पतितौ, पुनः उत्थाय, भूमिं स्पृशन्तौ, किञ्चित्क्षणं तिष्ठन्तौ, गाढं श्वसन्तौ। समरे बाहुभिः आलिङ्ग्य, समस्तकौशलबलसमन्वितौ, समस्तयुद्धविधिं प्रयुञ्जानौ, तौ समरे प्रवृत्तौ। व्याघ्रसिंहौ इव दंष्ट्राकरालौ, द्वौ महागजौ इव परस्परं गृह्य, हस्ताभ्यां परिगृह्य, समं भूमौ अपेत्य पतितौ। उत्थाप्य, अपातयित्वा, बहुविधं युद्धमार्गं चरन्तौ, सर्वकौशलबलसम्पन्नौ, न विषीदितुम्। द्वौ महागजसदृशबाहू, परस्परप्रहारविघ्नौ, दीर्घकालं तीव्रयुद्धं कृत्वा, शीघ्रं रणभूमिं परितः परिक्रम्य। परस्परं संमिल्य, परस्परविनाशे प्रयत्नवन्तौ, पुनः पुनः स्थितौ, द्वौ मार्जारौ इव भोजनार्थं युद्धं कुर्वन्तौ। विचित्रवृत्तिं, विविधस्थितिं, गोमूत्रवृत्तिं, आगमनगमनादिकं चक्रतुः। तिर्यग्गमनम्, वक्रगमनम्, प्रहारपरिहारम्, परस्परं परितः परिधावनं च। अभ्युत्क्रम्य, उत्पत्य, स्थित्वा, प्रत्यागत्य, पलाय्य, पुनः उत्पत्य, तिष्ठन्तौ, अनुक्रम्य, पराङ्मुखौ, पलायमानौ च। स्थापयित्वा, प्रत्याहृत्य, युद्धकुशलौ, वानरराजरावणौ परस्परं परिक्रम्य। एवं, राक्षसः वानरराजं ज्ञात्वा, मायाशक्तिं उपयोक़्तुम् उद्यतवान्। तदा रावणः, दिवं जयित्वा, विश्रान्तिं च जित्वा, आकाशे उत्पत्य, तत्रैव स्थितः, वानरराजेन छदितः। ततः प्रवीरवान् वानरश्रेष्ठः, युद्धविशारदः, निशाचरपतिना समरे श्रान्तः, विशालं व्योम उत्पत्य, वानरसमूहेषु राममुपगच्छत्। तत्र सूर्यसुतः, तद्वै कर्म कृत्वा, वायुवेगेन सैन्ये प्रविश्य, प्रमुदितः, रघुकुलश्रेष्ठसुतस्य रामस्य रणोत्साहं वर्धयन्, वानरभल्लूकश्रेष्ठैः पूजितः वानरपतिः बभूव। ततः तानि अपशकुनानि दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणाग्रजः सुग्रीवं परिष्वज्य इदं वचनम् उवाच—"एतत् साहसं त्वया मया अप्रष्ट्वा कृतम्; नरेन्द्राः न एवं प्रमादिनः भवन्ति। मां, एतां सेनां, विभीषणं च संकटे स्थाप्य, त्वया घोरं कर्म कृतम्, वीर, साहसप्रिय। अतः शत्रुसूदन, न पुनः एवं कर्तव्यम्; यदि ते किंचित् अभविष्यत्, मम सीता वा मम जीवितं वा किमर्थम्? भरतेन वा महाबाहुना, लक्ष्मणेन वा मम अनुजेन, शत्रुघ्नेन वा, मया अपि पुनः—यदि त्वं न प्रतिनिवर्तितः स्याः, एषा मम दृढा बुद्धिः। तव बलं महेन्द्रवरुणसमं जानामि। रावणं समरे हत्वा, तस्य पुत्रैः, सैन्यैः, रथैः सह, विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिच्य, भरतस्य राज्यं दत्वा, ततः शरीरं त्यजामि—एवं रामः उवाच।" एवं उक्ते, सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच—"राघव, रावणं, तव भार्याहरणकर्तारं, दृष्ट्वा, स्वबलं ज्ञात्वा, कथं अहं सहनं शक्नोमि?