वसिष्ठेन सम्मानार्थं सर्वं सम्यक् समुपकल्पितम् इति विज्ञाय, स राजा विश्रुतः, मह्यं कृतं सत्कारमुपनय, त्वं हि अतिथीनां श्रेष्ठः, परमपूज्यः, इति वसिष्ठः सस्नेहमुवाच। तदा वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा महातेजाः विश्वामित्रः प्रत्युवाच—'भगवन्, तव स्वागतवाक्यैः एव सर्वं कृतं, मया सत्कारः लभितः। त्वत् आश्रमस्थं ये फलानि मूलानि च, पाद्यं अर्घ्यं च, तव च दर्शनम्—एतैः सर्वैः अहं सम्यक् सत्कृतः अस्मि। त्वं महाभाग्यवान्, अहं त्वां प्रणम्य गच्छामि, त्वं मां सौम्यदृष्ट्या पश्य।' एवं विश्वामित्रेण उक्ते, धर्मात्मा वसिष्ठः पुनः पुनः सस्नेहम् आमन्त्रयामास। तदा गाधिसुतः विश्वामित्रः वसिष्ठं प्रति प्रत्युवाच—'एवं भूयात्, भगवन्! यथेष्टं भवतु, यथा भवता इच्छ्यते, तथैव।' एवं प्रतिश्रुत्य, वसिष्ठः सन्तुष्टः, मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठः, पापविनिर्मुक्तां शबलीं समीपमाह्वयत्—'आगच्छ, आगच्छ शीघ्रम्, शबले! मम वचनं शृणु। अहं निश्चयं कृतवान्—एष राजर्षिः विश्वामित्रः श्रेष्ठेन भोज्येन सत्क्रियया पूजनीयः। तत् सर्वं मम कृते व्यवस्थितं कुरु।' 'यथाकामं सर्वेषां षड्रसयुक्तं सम्यक् सत्कारपूर्वकं दिव्यानि कामधुग्भूतानि वस्तूनि वर्षय, हे कामधेनो। शबले! द्रुतं सर्वविधं भोज्यं—पाकं, पेयं, लेह्यं, चोष्यं, बहुविधरसयुक्तं धान्यपानसंपन्नं च उत्पादय।' एवमुक्ता सा शबला, वसिष्ठस्य वचनं शृण्वती, सर्वेषां यथाकामं यथेष्टं सर्वं समुपकल्पयामास। सा शरद्विकरां मदु, लाजांश्च, उत्तमानि सुरा-पानीयानि, विविधानि सुस्वादूनि भोज्यानि च उत्पादयामास। पर्वतसमानानि उष्णानि सुसिद्धान्नानि, बहुविधानि रसान्नानि, यवागूनि, दधि च, सर्वत्र प्रकटानि अभवन्। नानारसयुक्तानि स्वादूनि खाद्यानि, सहस्रशः गुडपात्राणि च तत्र प्रादुर्भूतानि। सर्वत्र तृप्ताः प्रहृष्टाः पुष्टाः च जनाः आसन्; वसिष्ठः विश्वामित्रस्य सैन्यं सम्यक् तर्पयामास। ततः विश्वामित्रः, सपरिवारः, पुरोहितैः अनुयायिभिः च सह, परमसन्तुष्टः, पुष्टः च अभवत्। सः मन्त्रिभिः सेवकैः च सत्कृतः, परममुदितः, वसिष्ठं प्रति वाक्यमुवाच—'ब्राह्मण! त्वया अहं परमातिथ्येन सत्कृतः अस्मि। शृणु, वाक्यविशारद! यत् वदामि।' 'शबलीं मह्यं प्रयच्छ, लक्षगवां प्रति। एषा हि रत्नं, राज्ञां रत्नग्रहणं धर्मः। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ! शबलीं धर्मतः मह्यं ददातु।' एवमुक्तः वसिष्ठः महर्षिः प्रत्युवाच—'न दास्यामि शबलीं लक्षगवां प्रति, न कोटिगणनां प्रति अपि। न च रत्नराशिं प्रति, न च सुवर्णसंपदं प्रति, न च अहं ताम् उत्स्रक्ष्यामि।' 'शबला मम सदा स्वामिनी, यथा सत्पुरुषस्य कीर्तिः। तया एव अहं देवपितृकार्यं, जीविकां च प्राप्नोमि। तया एव यज्ञाग्निहोत्राणि, हविष्यानि, स्वाहा- वषट्काराः, वेदवेदाङ्गविद्या च साध्यन्ते।' 'एषा एव मम सर्वस्वम्, एषा एव तृप्तिः, एषा एव सत्यं। बहुकारणात्, राजन्, अहं ताम् न दास्यामि।' इति वसिष्ठेण उक्ते, विश्वामित्रः उत्साहं संप्राप्य पुनरुवाच—'हे ब्रह्मन्! सुवर्णमालाभिः भूषितान्, सुवर्णाङ्कुशयुक्तान्, सुवर्णकण्ठीन्, चतुर्दशसहस्राणि गजान् दास्यामि।' 'चतुर्हययुक्तान् सुवर्णरथांश्च दास्यामि। अष्टशतानि घण्टायुक्तानां, श्रेष्ठवंशसम्भवानां, बलिनां अश्वानां च, सहस्रदश च अधिकान् दास्यामि।' 'वर्णवयःविशिष्टानां कोटिं गवां दास्यामि। यावद् इच्छसि रत्नं वा सुवर्णं वा, सर्वं दास्यामि; शबलीं ददातु।' एवं बहुधा प्रतिपादितः विश्वामित्रेण, वसिष्ठः प्रत्युवाच—'राजन्, न कदापि शबलीं दास्यामि। एषा एव मम धनं, एषा एव मम सर्वस्वम्, जीवनमपि।' 'दर्शपूर्णमासयज्ञौ, सर्वे विधिना क्रियमानाः कर्माणि, एतानि एव मम; अन्यानि यानि कर्माणि, तानि अपि। सर्वे मम यज्ञाः तया एव सम्पद्यन्ते; न संशयः। किं बहुना? न दास्यामि कामधुगां।' एवं वसिष्ठे दृढनिश्चये स्थिते, विश्वामित्रः तदा कामधेनुं शबलीं बलात् हर्तुं आरब्धवान्। सा शबला, राज्ञा नीयमाना, दुःखिता, रुदती, चिन्तयामास—'महर्षिणा वसिष्ठेन परित्यक्ता, अहं दुःखिता, किं कारणं राजपुरुषैः नीयमाना अस्मि?