अथ सूर्यः सायङ्कालेनालिप्तः संस्तमितः, पूर्णचन्द्रेण प्रकाशितया रात्रीः शीघ्रं व्यतीयाय। ततः सुग्रीवसैन्यप्रमुखः श्रीरामः, विभीषणेन सत्कारपूर्वकं सत्कृत्य, लक्ष्मणेन च प्रमुखैः वानरनायकैः सहितः सुवेलशैलस्य शिखरे सुखेन न्यवसत्। तत्र तां रजनीं सुवेलशिखरे यापयित्वा, वीर्यवन्तो वानरयूथपाः लङ्कायाः वनानि उपवनानि च दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः। तानि वनानि समानि, रमणीयानि, विशालानि, मनोहराणि च दृष्ट्वा हृष्टाः अभवन्। तत्र चम्पक-अशोक-बकुल-शाल-तालवृक्षैः सन्नद्धानि, तमालवनैः गूढानि, नागवृक्षसमूहैः परिवृतानि च तानि ददृशुः। हिन्ताल-अर्जुन-निप-सप्तपर्णवृक्षैः पुष्पितैः, तिलक-कर्णिकार-पाटलवृक्षैश्च समन्तात् विराजमानानि दृष्ट्वा, तत्र लङ्का विविधप्रकारैः पुष्पलताभिः आवृता, दिव्यरूपा, इन्द्रस्य अमरावतीमिव बभासे। अद्भुतैः पुष्पैः, रक्तप्रवालैः, हरितदर्भैः, श्यामलवनेन च सुसज्जिता सा लङ्का शोभां प्राप। तत्र वृक्षाः सुरभिणः, रम्यपुष्पफलसमृद्धाः आसन्, येषां पुष्पफलानि वानराः मनुष्यवत् भूषणेभ्यः धारयन्ति स्म। तद्वनं चैत्ररथसदृशं, नन्दनवनोपमं, सर्वऋतुसुखदं, भ्रमरैः गुञ्जितम्, सर्वदा शोभायमानम्। दात्यूह-कोयष्टि-बक-शिखिनाम् नृत्यम्, नदीनदीषु गीतस्वनः, मदान्वितपक्षिणः भ्रमरगणाः, कूजितकोकिलसमूहाः, विहगस्वरेण व्याप्तमाकाशम्। भृङ्गराजपक्षिणां गीतैः, कुरराणां क्रन्दनैः, कोणालक-सरसपक्षिणां शब्दैः, तत्र वनानि उपवनानि च प्रविश्य, रूपाण्यनुसृत्य, प्रमोदिताः वानरवीराः स्वबलं प्रकटयन्तः प्रविशन्ति स्म। तदा सुगन्धिः पुष्पगन्धयुक्तः वातः प्रववौ। अन्ये वानरनायकाः, स्वबलानि त्यक्त्वा, सुग्रीवस्य अनुमत्याः पताकाभिः लङ्कां प्रति जग्मुः। ते पक्षिणः भीषयन्तः, मृगगजान् क्लामयन्तः, स्वनैः लङ्कां कम्पयन्तः, महाबलिनः घोषं नादयन्तः। तेषां पदाघातेन धूलिः समुत्पत्य व्योम्नि व्यचरत्। भल्लूक-सिंह-महिष-गज-मृग-पक्षिणः तेन शब्देन भीता दशसु दिशः पलायन्ते स्म। त्रिकूटशैले उच्चतमः शिखरः, आकाशमिव स्पृशन्, सर्वतः पुष्पैः आवृतः, महारजतमिव बभासे। शतयोजनविस्तीर्णः, निर्मलः, मनोहरदर्शनः, समः, शोभनः, विस्तीर्णः, खगैरपि दुरासदः। तं शिखरं चिन्तया अपि न आरोढुं शक्यते, कर्मणा तु कियत्? तस्य शिखरस्य उपरि रावणपालिता लङ्का बभूव। सा पुरी दशयोजनविस्तीर्णा, विंशतियोजनदीर्घा, शुभ्रमेघसदृशैः शिखरैः, सुवर्णरजतप्राकारैः शोभिता। लङ्का राजप्रासादैः विमानैश्च विभूषिता, वैष्णवमध्यलोकमिव, घनैः सूर्यरश्मिभिः रक्षिता। तत्र सहस्रस्तंभमण्डितः राजभवनः कैलासशिखरप्रतीकः, आकाशं वेधमान इव दृश्यते। राक्षसराजस्य स तु देवायतनं नगरीं भूषणमिव बभूव, यत्र शतसैन्यैः राक्षसैः सर्वतः रक्षितम्। स रमणीयां सुवर्णमयीं, नानारत्नशैलशोभितां, नानावृक्षोपवनविनिर्मितां पुरीं ददर्श। तत्र नानापक्षिसंघैः, मृगगणैः, नानाविधपुष्पैः, नानाराक्षसैः सेवितां, समृद्धां श्रीमन्तीं लङ्कां रामो वानरैः सह पश्यन् विस्मितः अभवत्। महार्हरत्नैः विराजमानां, विमानपंक्तिभिः भूषितां, महाद्वारयन्त्रसंयुक्तां तां पुरीं रामः स्वबलसमूहैः सह अपश्यत्। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः। ततः रामः सुग्रीववानरसंघैः सहितः सुवेलशिखरं द्वियोजनविस्तीर्णं आरोहति स्म। तत्र क्षणमेकं स्थित्वा, दश दिशः निरीक्ष्य, त्रिकूटशिखरे विष्णुकर्मणा निर्मितां दिव्यां पुरीं ददर्श। सा लङ्का शोभनैः उपवनैः भूषिता, राज्ञा राक्षसेन्द्रेण दुष्प्रवेश्या, द्वारशिखरे स्थितेन दृष्टा। तत्र रावणं श्वेतचामरैः परिवृतं, विजयच्छत्रेण शोभितं, रक्तचन्दनलेपनं, रत्नाभरणैः भूषितं ददर्श। स रावणः, घनमेघसंकाशः, सुवर्णवस्त्रपरिधानः, ऐरावतदन्ताग्रचिह्नितवक्षाः, शशरक्ताम्बरपरिधानः, सायंतापप्रभया आवृतः, नभोमण्डले घनमिव बभासे। वानरयूथपाः च राघवः च तम् निरीक्षन्तः, तदा सुग्रीवः राक्षसराजदर्शनात् सहसा उत्थाय, क्रोधबलशौर्यसमन्वितः, पर्वतशिखरात् द्वारशालां प्रति उत्पपात।