राजा दशरथः वसिष्ठं प्रत्युवाच यथाऽस्मिन देशे सर्वं कुशलं, ततः तेजस्वी विश्वामित्रः विनीतं वसिष्ठं संबोधितवान्। धर्मयुक्तं संवादं दीर्घकालं कृत्वा तौ द्वावपि परमसुखेन परस्परं प्रहृष्टौ अभवताम्। संवादस्य अन्ते, भगवन् वसिष्ठः, हे रघुनन्दन, विश्वामित्रं प्रत्यस्मितं वदनं कृत्वा इदं वचनम् उवाच— "मम इच्छाऽस्ति एषा महती सेना तथा तव अतुलं महत्त्वं सत्कार्यं सम्यक् उपनयितुं; अतः यथायोग्यं मम आतिथ्यं स्वीकुरु। तव पूजायाः सर्वोत्कृष्टं मानं मया आयोजितम्; त्वं अतिथीनां श्रेष्ठः, हे राजन्, अतः सम्पूर्णेन श्रद्धया पूजनीयः।" एवं वसिष्ठेन उक्तः विश्वामित्रः, महाबुद्धिः, प्रत्युवाच— "हे महर्षे, तव स्वागतवाक्यैः कृतं; तव आश्रमस्थं फलमूलं, पाद्यं, अर्घ्यं, तव दर्शनं च—एतेषु सर्वेषु मया यथायोग्यं सत्कृतं प्राप्तम्। अहं नमामि त्वां, गच्छामि च; त्वं माम् अनुकूलदृष्ट्या पश्य।" राजा एवं उक्तवान्, वसिष्ठः धर्मात्मा पुनः पुनः अतिथिसत्काराय आमन्त्रयामास। गाधिसुतः विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "एवम् अस्तु; यथा तव इच्छा, हे मुने, तथा भवतु।" एवं उक्तः वसिष्ठः, श्रेष्ठः मन्त्रपाठकः, हर्षेण कळ्माषीं पापविमुक्तां आह्वयामास। "आगच्छ, शीघ्रं आगच्छ, शबलै, मम वचनं शृणु; अहं निश्चयं कृतवान्—एषं राजर्षिं सर्वोत्कृष्टेन भोजनसत्कार्येन योजयितुम्; तत् मम व्यवस्थापय।" "सर्वेषां इच्छानुसारं षड्रससम्पन्नं, सम्पूर्णसत्कारेण, दिव्यं कामधेनु, सर्वं कामान्नं मम वर्षय।" "शबलै, शीघ्रं विविधं खाद्यं, पेयं, लेह्यं, चोष्यं, स्वादुग्राण्यं, धान्यं, पानं च उत्पादय।" इदानीं, श्रीवाल्मीकि रामायणस्य बालकाण्डे पंचाशत्तृतीयः सर्गः आरभ्यते। वसिष्ठेन एवं उक्ता शबलै, कामपूर्तिदायिनी, प्रत्येकस्य यथाकामं सर्वं प्रस्तुतवती। सा इक्षुं, मधु, लाजान्, उत्तमान् सुरान्, बहुमूल्यानि पानानि, विविधानि खाद्यानि, स्वाद्विष्टानि च उत्पादयामास। पर्वतसमाः उष्णाः, सुपक्वाः शाल्याः, स्वादिष्टानि भोजनानि, सूपाः, दधि च बहुलं प्रकटितम्। विविधरसं, स्वादुं, सहस्रशः गुडपात्राणि, विविधानि खाद्यानि बहुलं आसीत्। सर्वं तृप्तिपूर्णं, हृष्टपुष्टजनैः युक्तं अभवत्; हे राम, वसिष्ठः विश्वामित्रस्य सेना सम्पूर्णं तृप्तिं प्राप्तवती। ततः विश्वामित्रः, राजर्षिः, स्वपरिवारैः, पुरोहितैः, परिचारकैः सहितः, हृष्टः पुष्टः अभवत्। मन्त्रिणः सेवकैः सत्कृतः, परमसुखेन पूर्णः, वसिष्ठं प्रति इदं वचनम् उवाच— "हे ब्राह्मण, त्वया मम परमातिथ्यं कृतम्; शृणु, हे वाक्पतिः, यत् वदामि।" "शबलां शतसहस्रगव्येन मम दत्तुम् अर्हसि; सा हि रत्नम्, राजानः रत्नसंग्राहकाः।" "तस्मात्, द्विजोत्तम, शबलां मम दत्तुम् अर्हसि; एवं उक्ते वसिष्ठः, ऋषिसत्तमः, प्रत्युवाच।" धर्मात्मा वसिष्ठः विश्वामित्रं प्रत्युवाच— "शतसहस्रगव्येन न शबलां दास्यामि, न शतकोटिभिः।" "हे राजन्, रजतपर्वतेभ्यः अपि न शबलां दास्यामि; अहं तां दातुं अर्हः नास्मि, हे रिपुसूदन।" "शबलै मम सदा स्वधीनम्, यथा धर्मिणः कीर्तिः; तया देवपितृकार्यं, जीविकं च मम लभ्यते।" "तया यज्ञाग्निः, अहुतिः, स्वाहा, वषट्, विविधा विद्याः, सर्वं तया अवलम्बितम्।" "सर्वं एतद्, हे राजर्षे, तया एव अवलम्बितम्—नात्र संशयः; सा मम सर्वस्वम्, तृप्तिः, सच्चा एव।" "बहूनि कारणानि, हे राजन्, शबलां तुभ्यं न दास्यामि;" एवं वसिष्ठेन उक्तः विश्वामित्रः पुनः वदति। "उत्सुक्त्या महतीं उत्कर्षं कृत्वा, वाक्पतिः इदं वचनम् उवाच— 'हे वसिष्ठ, सुवर्णकक्ष्यैः सुवर्णाङ्कुशैः भूषितान् हेमकम्बलैः युक्तान् गजाः तुभ्यं दास्यामि।'" "'चतुर्दशसहस्राणि सुवर्णगजानां, चतुर्भिः श्वेताश्वैः युक्तानि सुवर्णरथानि दास्यामि।'" "'अष्टशतानि घंटानिनादितानां, कुलीनानां, महाबलानां अश्वान्, तथा एकादशशतानि, सर्वाणि तुभ्यं दास्यामि।'" "'कोटिं गव्यः, विविधवर्णवयः, तुभ्यं दास्यामि; शबलां मम दत्तुम् अर्हसि।'" "'यावद् रत्नं, यावद् सुवर्णं तव इच्छाऽस्ति, सर्वं तुभ्यं दास्यामि; शबलां मम दत्तुम् अर्हसि।'" विश्वामित्रस्य बुद्धिमता एवं उक्ते, भगवन् वसिष्ठः प्रत्युवाच— "न ते शबलां दास्यामि, हे राजन्, कदापि।" "एषा एव मम निधिः, एषा एव मम सम्पत्तिः; एषा एव मम सर्वस्वम्, एषा एव मम प्राणः।" "नवचन्द्रदर्शने, पौर्णमास्यां, सर्वे यज्ञाः, विविधाः कर्माणि—एतानि सर्वाणि मम, हे राजन्, यथा अन्यानि कर्माणि।" "मम सर्वे कर्माणि तया एव अवलम्बितानि, हे राजन्, नात्र संशयः; अतः विस्तरेण किं वक्तव्यम्? कामधेनुं न दास्यामि।