राक्षसराजस्य प्रियाः रात्रौचराः राक्षसाः सदा वीर्यवन्तः शक्तिमन्तः युद्धकुशलाश्च सन्ति। तेषां प्रत्येकस्य राक्षसस्य सहस्रसहस्राणि सेनायाः युद्धाय सन्निहितानि तिष्ठन्ति। विभीषणः मन्त्रिणां कथितं लङ्कायाः विवरणं रामाय निवेद्य तान् राक्षसान् दर्शयामास। सः मन्त्रिभिः सह लङ्कायाः सर्वं रामाय निवेद्य, पद्मपत्रनयनं रामं पुनः इदं वचनं उवाच। रावणस्य अनुजः विभीषणः, तव प्रियं कर्तुम् इच्छन्, रामं प्रति इदं कथयामास—यदा रावणः कुबेरं प्रति युद्धं अकरोत्, तदा षष्ठिसहस्रशतं राक्षसाः रावणसमाः वीर्ये शक्तौ तेजसि गर्वे च युद्धाय निर्गताः। त्वं न क्रुद्धः स्यान्न च भीतः; तव बलात् देवाः अपि निगृह्यन्तुं शक्याः। अतः तव महती चतुरङ्गिण्या सेनया परिवृतः, वानरसमूहं व्यवस्थित्य रावणं समूलं विध्वंसयिष्यसि। रावणस्य अनुजः इदं वचनं उक्त्वा, राघवः शत्रून् हन्तुम् उद्दिश्य इदं प्रत्युवाच। लङ्कायाः पूर्वद्वारे नीलः वानरश्रेष्ठः प्रहस्तं सह बहुवानरैः साक्षात् युद्धं करोतु। वानरसमूहयुक्तः वालिपुत्रः अङ्गदः दक्षिणद्वारे महापार्श्वं महोदरं च अभिप्रेत्य आक्रमेत्। वातात्मजः हनुमान् अपरिमितबलः पश्चिमद्वारे वानरैः परिवृतः प्रवेशयेत्। सः यः दैत्यदानवमहर्षीणां गणान् हिंसयितुं रमते, यः वरदानबलसम्पन्नः स्वल्पः, यः लोकान् सर्वान् परिभ्रम्य जनान् पीडयति, तं राक्षसाधिपतिं प्रति अहं स्वयम् मृत्युं संकल्पयामि। अहं सौमित्रिणा सह सेनया लङ्कायाः उत्तरद्वारे यत्र रावणः तत्र प्रविश्य आक्रमिष्यामि। वानरराजः बलवान्, ऋक्षराजः वीरः, राक्षसराजस्य अनुजः च मध्ये स्थित्यां सन्तु। वानराः युद्धे मानवस्वरूपं न धारयन्तु; एषा वानरसेनायाः युद्धे अस्माकं चिह्नम्। अस्माकं मध्ये युद्धे वानररूपमेव चिह्नं; किन्तु सप्तजनाः मानवस्वरूपेण शत्रून् युद्ध्यन्ति। अहं स्वबलसम्पन्नः भ्राता लक्ष्मणः, मित्रं विभीषणः, पञ्चमः स्वयमेव, इत्येते सप्तजनाः मानवस्वरूपेण युद्धं करिष्यन्ति। एवं विभीषणं प्रति कार्यसिद्ध्यर्थं उक्त्वा, रामः प्राज्ञः महाबलः सुवेलशिखरं रम्यं दृष्ट्वा सुवेलं आरोढुं संकल्पयामास। ततः अष्टत्रिंशसर्गः आरभ्यते। रामः सुवेलं आरोढुं संकल्प्य लक्ष्मणेन सह सुग्रीवम् इदं उवाच। धर्मात्मा विभीषणः रात्रौचरः, मन्त्रकुशलः धर्मज्ञः च, तं प्रति रामः मृदुं श्रेष्ठं वचनं उवाच। "अत्र सुवेलं पर्वतराजं शतशिलासमलंकृतं सर्वे आरोढुं रात्रिं यापयाम। लङ्कां अपि पश्याम, यत्र सः राक्षसः दुष्टबुद्ध्या मम भार्यां हृत्वा स्वमृत्युम् उपपादयामास।" "येन न धर्मः न आचारः न कुलं ज्ञातम्, यः दुष्टेन राक्षसभावेन तं निन्द्यं कर्म अकरोत्। तस्य पापस्य स्मरणे मम क्रोधः जायते; तस्य दुष्टकर्मणः कारणात् राक्षसानां विनाशं अहं द्रक्ष्यामि। यदा कश्चित् कालपाशेन अभिभूतः पापं करोति, तस्य अधर्मेण कृतस्य सर्वं कुलं नश्यति।" एवं चिन्तयन्, रावणं प्रति क्रोधेन न अभिभूतः, रामः रंगवर्णं सुवेलशिखरं आरोढुं निवासाय प्रवृत्तः। लक्ष्मणः सज्जः, महद् धनुः बाणैः उत्थाप्य, वीर्ये रममाणः रामं अनुगच्छत्। सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह, विभीषणः, हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, मैन्दः, द्विविदः च रामं अनुगच्छन् आरोढुः। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, पनसः, कुमुदः, हरः, राम्भः सेनापतिः च आरोढुः। जाम्बवान्, सुशेनः, ऋषभः प्राज्ञः, दुर्मुखः महाबलः, शतावली वानरः च आरोढुः। एते चान्ये च शीघ्रगामिनः वानराः वातवेगप्रेरिताः पर्वतान् आरोढुः। शतशो वानराः सुवेलं यत्र रामः तत्र आरोढुः, शीघ्रं सर्वतः पर्वतं आरोढुः। शिखरे तेषां लङ्कां द्युतिमान् नगरीं गगने निलम्बितामिव, उत्तमद्वारैः शोभितां, रम्यपरिखाभिः अलंकृतां च दृष्टवन्तः। वानरश्रेष्ठाः लङ्कां राक्षसैः पूर्णां, महापरिखाभिः रक्ष्यमाणां, कृष्णराक्षसैः संवृतां च अपश्यन्। ते वानराः तत्र अन्यां परिखां निर्मितां अपि दृष्टवन्तः। युद्धोत्सुकान् राक्षसान् दृष्ट्वा, सर्वे वानराः रामं पश्यन्तः विविधं निनादं विनेदुः। ततः सूर्यः सायंतनरागः अस्तमितः, पूर्णचन्द्रप्रभया रात्रिः व्यतीता।