रामस्य परमपावनस्य चरिते, तदा तस्य वने निवासस्य निर्माणं कृतम्। ततः भरतः भ्रातृस्नेहेन वनं समागतः, रामं प्रत्यनुज्ञापयन्, पितुः जलाञ्जलिं च कृतवान्। ततो रामेण पादुकयोः अभिषेकः कृतः, नन्दिग्रामे निवासः प्राप्तः, दण्डकारण्यं प्रतिगमनं च जातम्। विराधस्य वधः अपि तत्रैव अभवत्। शरभङ्गेन सह समागमः, सुतिक्ष्णस्य सम्पर्कः, अनुसूयायाः कथा, तया च सुरभिगन्धिनः लेपनस्य दानं अभवत्। तदनन्तरं अगस्त्येन सह साक्षात्कारः, तस्मात् धनुः प्राप्तम्। शूर्पणखायाः संवादः, तस्या विकृतिः च जाताः। खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्योत्थानं, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः अपहरणं च अभवत्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य निधनम्, कबन्धेन सह संगमः, पम्पासरोवरस्य दर्शनं च अभवत्। शबरीदर्शनं, फलमूलाशनं, पम्पायां विलापः, हनूमता च संगमः जातः। ऋश्यमूकं प्रति गमनं, सुग्रीवेण मिलनं, विश्वासस्य मैत्र्याश्च संस्थापनम्, वालिसुग्रीवयोः संघर्षः अभवत्। वालिनः पराजयः, सुग्रीवस्य पुनः स्थापना, तारायाः विलापः, समयः, वर्षाकालस्य वासः च जातः। सिंहस्यमिव राघवस्य कोपः, सैन्यानां संहति, दिशः प्रेषणं, भूमौ निवेदनं च अभवत्। मुद्रिकादानं, ऋक्षगुहादर्शनं, प्राणत्यागनिश्चयः, सम्पतेः साक्षात्कारः च जातः। पर्वतारोहणं, सागरलङ्घनं, सागरस्य वचनम्, मैनाकस्य दर्शनं च अभवत्। राक्षसीनिग्रहः, छायाग्राहीसंगमः, सिम्हिकावधः, लङ्कामलययोः दर्शनं च जातम्। रात्रौ लङ्कायां प्रवेशः, एकाकिनः चिन्तनम्, पानस्थलप्राप्तिः, रक्षितवाटिकायाः दर्शनं च अभवत्। रावणस्य दर्शनं, पुष्पकविमानस्य निरीक्षणं, अशोकवाटिकायां प्रवेशः, सीतायाः दर्शनं च अभवत्। अभिज्ञानस्य दानं, सीतया संवादः, राक्षसीनां त्रासः, त्रिजटास्वप्नदर्शनं च अभवत्। मणिदानं, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां पलायनं, किंकराणां संहारः च जातः। मारुतात्मजस्य बन्धनं, लङ्कादाहे गर्जनं, प्रतिनिवर्तनं, मधुपानं च अभवत्। राघवस्य सान्त्वनं, मणिप्रदानं, समुद्रदर्शनं, नलसेतुबन्धनं च जातम्। सागरस्य अतिक्रमणं, रात्रौ लङ्कायाः परिघातः, विभीषणसंधिः, उपायप्रदानं च अभवत्। कुम्भकर्णस्य वधः, मेघनादस्य पराजयः, रावणस्य संहारः, सागरनगरे सीताप्राप्तिः च अभवत्। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकदर्शनं, अयोध्यायाः प्रतिगमनं, भरद्वाजेन सह संगमः च जातम्। मारुतात्मजस्य प्रेषणं, भरतेन सह मिलनं, रामस्य अभिषेकमङ्गलम्, सेनानां विसर्जनं, स्वराज्यस्य प्रमोदः, वैदेह्याः विसर्जनं च अभवत्। यदपि च रामसम्बन्धि किंचिदपि भूयः पृथिव्यां भविष्यति, तत्सर्वं पुण्यश्लोकेन वाल्मीकिना उत्तरकाण्डे अपि काव्ये निवेशितम्। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः। श्रीमान् वाल्मीकिः मुनिः रामस्य समग्रं चरितं, राज्यलाभं च, अद्भुतैः शब्दार्थैः काव्यरूपेण न्यवेशयत्। द्वाविंशतिसहस्राणि श्लोकानां, पञ्चशतानि सर्गाणां, षड् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च सः मुनिः उक्तवान्। तद्ग्रन्थं समाप्य, यदपि किञ्चिदवशिष्टं, तस्य पाठकः कः स्यात् इति मुनिः चिन्तयामास। तदा सः मुनिः राजा रामस्य द्वौ पुत्रौ—कुशं च लवम् च—धर्मिष्ठौ, कीर्तिमन्तौ, सौम्यस्वरौ, आश्रमे वसन्तौ, अपश्यत्। तौ वेदेषु निपुणौ, बुद्धिमन्तौ दृष्ट्वा, सः मुनिः वेदवृद्धये तौ काव्यं शिक्षयामास। सः नियमधरः मुनिः समग्रं रामायणमहाकाव्यं, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यपुत्रसंहारं च न्यवेशयत्। एतत् काव्यं गायनश्लिष्टम्, त्रिभिः पादैः, सप्तविधैः छन्दोभिः, तन्त्रीतालसमन्वितम्, श्रवणगानयोः प्रियं च। शृङ्गारकारुणहास्यरौद्रभीयानकवीरादिभावसमन्वितं तद्बभूव। तौ भ्रातरौ, गानविद्यायाम्, स्वरतालज्ञानयोः, मधुरस्वरौ, गन्धर्वावतारसमौ बभूवतुः। रूपसम्पन्नौ, शुभलक्षणसमन्वितौ, मधुरभाषिणौ, रामस्येव मूर्तिमन्तौ इव। राजपुत्रौ तौ, समग्रं धर्म्यम् आख्यानं सम्यक् अधीत्य, निर्दोषतया काव्यं गायनम् अकुर्वताम्। ऋषिसभासु, द्विजातीनां, साधूनां च सङ्गमेषु, तौ तत्त्वविदौ, यथाशासनं, एकाग्रचित्तौ गायताम्। महात्मानौ, महाभाग्यसम्पन्नौ, सर्वमङ्गललक्षणैः शोभितौ, कदाचित् शुद्धचित्तसप्तर्षिसमाजे तौ स्थितौ। सभा मध्ये तिष्ठन्तौ, काव्यं गायतौ, श्रोतारः सर्वे ऋषयः अश्रुपूर्णनेत्राः अभवन्। "साधु साधु" इति हृष्टचित्ताः, विस्मयपरिप्लुताः, धर्मनिष्ठाः ते सर्वे ऋषयः प्रमोदिताः अभवन्।