राघवः रणभूमौ रावणं सर्वैः राक्षसैः सह स्वयमेव च निहत्य, हे श्यामलोक्षि, तव पुनरपि तीक्ष्णैः बाणैः सह अयोध्याम् अवश्यं नयिष्यति इति प्रतिज्ञां कृत्वा स्थितः। तस्यां मध्ये, दुन्दुभीनां शङ्खानां च निनादः पृथिवीं कम्पयन् सर्वाणि सेनानी च पूरयन् आकाशे प्रतिश्रुत्य अभवत्। वानरसेनायाः तं गर्जितं श्रुत्वा, लङ्कायाम् अस्य राक्षसराज्ञः परिचारकाः, स्वबलं नष्टम्, कर्माणि च निरुत्साहानि, रावणस्य दोषात् शुभस्य किञ्चन आशां न पश्यन्ति स्म। इदानीं रमणीयमहाकाव्ये वाल्मीकिना विरचिते श्रीरामायणस्य युद्धकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तेन दुन्दुभिशब्देन शङ्खनिनादेन च संयुक्तेन, रामः रिपूनां पुरदर्पहा महाबाहुः अग्रे प्रस्थितवान्। तदा राक्षसेन्द्रः रावणः तं महानिनादं श्रुत्वा क्षणमेकं चिन्तनं कृत्वा मन्त्रिभ्यः अपश्यत्। ततः रावणः महाबलः सर्वान् मन्त्रिणः सम्बोध्य, सभां सम्पूर्य, एवं वचनम् उवाच—राक्षसानाम् अधिपतिः सः, घोरकर्मा लोकत्रासकरः, समुद्रस्य अतिक्रमणं, स्वबलं, पराक्रमं च स्वयमेव स्तोतुं आरब्धवान्। भवद्भिः रामसम्बन्धिन्यः या उक्तिः सा मया श्रुता; युद्धे च भवतः स्वबलं मम अपि ज्ञातम्। परस्परं मौनं दृष्ट्वा, यूयं रामस्य वीर्यं जानाथ। एवमुक्ते रावणेन, तत्र स्थितः परमबुद्धिमान् राक्षसः माल्यवान्, रावणस्य मातामहः, वाक्यमिदम् अब्रवीत्—हे राजन्, यो राजा नीतिशास्त्रवित्, नीतिम् अनुवर्तते, सः दीर्घकालं राज्यं पालयति रिपून् च वशे स्थापयति। युक्तकाले सन्धिं कृत्वा, शत्रुभिः सह व्यवहारं कुर्वन्, स्वपक्षवर्धनं च, सः महद्राज्यं प्राप्नोति। पतनसमये राजा समशक्त्या सन्धिं कुर्यात्; शत्रुं न अवज्ञाय, श्रेष्ठेन एव युद्धं कुर्यात्। अतः रावण, अहं रामेण सह सन्धिं अनुमोदये; यस्य हेतोः त्वं आक्रान्तः, तस्मै सीतां प्रतिप्रयच्छ। सर्वे दिव्यर्षयः गन्धर्वाश्च विजयाकाङ्क्षिणः, तेन सह वैरं न इच्छन्ति; तस्मात् तेन सह सन्धिः तव प्रियः भवतु। भगवतः सृष्टिकर्तुः पितामहस्यैव, केवलं द्वे पक्षे सृष्टे—दैवी च आसुरी च, धर्माधर्मसमाश्रये। धर्म एव अमृतात्मनाम् पक्षः इति श्रूयते; अधर्मः तु दैत्यराक्षसानाम्, हे राक्षस। यदा धर्मयुगं प्रवर्तते, धर्मः अधर्मं जयति; तिष्ययुगे तु अधर्मः धर्मं जयति। यथा त्वया लोकेषु कृतम्, महानपि धर्मः नष्टः; अधर्मः सम्प्राप्तः, तेन शत्रवः अस्माकम् अधिकबलाः जाताः। सः अधर्मः, तव प्रमादात् वृद्धः, इदानीं सर्पवत् अस्मान् भक्षयति; देवकृत् देवपक्षस्य बलं वर्धयति। त्वम् इन्द्रियेषु आसक्तः प्रमादेन, मुनिषु, अग्निसदृशेषु, महतीं पीडां कृतवान्। तेषां तपसा शुद्धात्मानां, धर्मानुग्रहे रतानां, तेजः अग्निसमं दुष्प्रतिहतम्। द्विजातयः मुख्यैः यज्ञैः पूजां कुर्वन्ति, तैरेव होमैः सम्यक् अनलाय हविः प्रक्षिपन्ति, वेदशब्दं च उच्चारयन्ति। तैः राक्षसान् जित्वा, स्वरेण वेदघोषं कृत्वा, सर्वदिक् कम्पिता, यथा घर्मकाले गर्जितेन। मुनिनां हुताशनानां हविर्दग्धात् धूमः उत्पद्यते, यः दश दिशः व्याप्य राक्षसानां तेजः हरति। तेषु पुण्येषु स्थानेषु, तेषां दृढव्रतानां तपः राक्षसान् पीडयति। त्वं देवेभ्यः दानवेभ्यः यक्षेभ्यश्च वरं प्राप्तवान्; अधुना तु मनुष्याः, वानराः, ऋक्षाः, महाकपयः च, स्थिरपराक्रमेण निनदन्तः आगताः। बहूनि विविधानि भीषणानि निमित्तानि दृष्ट्वा, अहं सर्वराक्षसानां विनाशम् अनुभावयामि। घोराः मेघाः, गर्दभवर्णाः, भयङ्कराः, उष्णं रक्तं लङ्कायां सर्वत्र वर्षन्ति। अश्रूणि पतन्ति रुदताम् पशूनाम् नेत्रेभ्यः, धूलिना आवृताः, वर्णहीनाः सन्तः पूर्ववत् न शोभन्ते। मृगाः, शृगालाः, गृध्राश्च, अत्यन्तभीषणा निनादं कृत्वा, लङ्कायाः उपवनानि प्रविशन्ति, समवेत्य तिष्ठन्ति। श्यामा स्त्रियः, शुक्लदन्ताः, पुरतः हास्यन्त्यः तिष्ठन्ति; स्वप्ने स्त्रियः गृहात् अपहरन्ति, अशुभं वदन्ति। श्वानः गृहेषु नैवेद्यं भक्षयन्ति; गवां मध्ये गर्दभाः जायन्ते, नकुलानां मध्ये मूषिकाः। मार्जाराः चित्रकपिभिः सह, वराहाः श्वभिः सह; किन्नरराक्षसाः मानवैः सह दृश्यन्ते। कालप्रेरिताः, पाण्डुरपिकाः, रक्तपादाः कपोताः, राक्षसानां विनाशाय विचरन्ति। गृहेषु स्थिताः शारिकाः 'चीचीकू' इति कूजन्ति, कलहकाङ्क्षिभिः पराजिताः, पतन्ति। सर्वे खगमृगाः सूर्यं प्रति नदन्ति; भीषणः, उग्रः, मुण्डः, कृष्णपीतः पुरुषः दृश्यते। कालः भीषणरूपेण, सर्वेषां गृहाणि पुनः पुनः निरीक्षते; एतानि अन्यानि च पापकानि निमित्तानि समुत्पद्यन्ते। येन अद्भुतः सेतुर्महान् समुद्रे निर्मितः—तेन रामेण, नरपतिना, सन्धिं कुरु, हे रावण; यथोचितं कार्यं अनागते विचारय। एवं उक्त्वा माल्यवान्, राक्षसाधिपतेः चित्तं निरीक्ष्य, सः अप्रतिमः परमवीर्यवान् वृद्धः, मौनं स्थित्वा रावणं पर्यपश्यत्।