सर्वतः वैखानसैः ऋषिभिः समन्तात् भूषितं तद्वसिष्ठाश्रमं विजिगीषूणां शूराणां मध्ये श्रेष्ठः विश्वामित्रः पश्यति स्म, यः ब्रह्मलोकमिवान्यं प्रकाशते स्म। तत्रैव श्रीमद्रामायणस्य वाल्मीकिना कृतस्य बालकाण्डस्य द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः प्रवक्ष्ये। तं दृष्ट्वा महावीर्यः विश्वामित्रः परमं हर्षमवाप, स च वीरः सपर्यया मन्त्रवितां श्रेष्ठं वसिष्ठं प्रणम्य स्थितवान्। महर्षिः वसिष्ठः तमुवाच—"स्वागतं ते," इति स मुनिवर्यः तस्मै आसनं प्रददौ। कृतासनं तं बुद्धिमन्तं विश्वामित्रं प्रथितः मुनिः नियमानुसारं फलं मूलं च समुपाहरत्। वसिष्ठात् तां सत्काररूपां सेवा प्राप्त्वा स राजा तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पप्रच्छ। तदा विश्वामित्रः महातेजाः वटमूलेषु स्थितः सन्तं वसिष्ठं कुशलवचनैः पप्रच्छ। वसिष्ठोऽपि मन्त्रवितां श्रेष्ठः ब्रह्मपुत्रः सुखासीनं तपोधनं विश्वामित्रं पप्रच्छ— "कच्चित् कुशलं राजन्? धर्मेण प्रजाः पालयसि? धर्मिष्ठस्य राज्ञः सदाचारं पालयसि वा? सेवकाः ते सुपोषिताः? ते ते आदेशे स्थिताः? सर्वान् रिपून् जितवान् असि वा, रिपुघ्न? बलं कोषः सुहृदः पुत्राः पौत्राश्च कुशलिनः सन्ति वा, नरशार्दूल, अनघ?" एवं वसिष्ठेन पृष्टः स राजा सर्वत्र कुशलमिति प्रत्युवाच। विश्वामित्रः महातेजाः वसिष्ठं विनयसम्पन्नं सम्बोधितवान्। चिरकालं धर्मवार्तया तयोः मध्ये परस्परं परमं हर्षं समापन्नयोः स्नेहेन रममाणयोः। वार्तान्ते, भगवाञ्छ्रीवसिष्ठः रघुनन्दन, विश्वामित्रं प्रहसन्निव वाक्यमुवाच— "मम इयं महती सेना, त्वं च अपरिमितमहिमान्, त्वां च भवतः सर्वान् अतीव यथार्हं सत्कर्तुमिच्छामि। त्वं मे अतिथि: श्रेष्ठः, राजन्, सविशेषं पूजनीयः, अतः मया यः सत्कारः कृतः, तं त्वं गृहाण।" एवं वसिष्ठेन उक्तः विश्वामित्रः महाबुद्धिः प्रत्युवाच— "भगवन्, तव स्वागतवचनेन एव सर्वं कृतम्। यदस्ति फलमूलं, पाद्यं अर्घ्यं च, तव दर्शनं च—एतेन सर्वेण अहं यथार्हं पूजितः। त्वां प्रणम्य, अहं गन्तास्मि—मामनुगृहाण।" एवं राजा उक्त्वा, धर्मात्मा वसिष्ठः पुनः पुनः तं आमंत्रयामास। गाधिसुतः प्रत्युवाच— "यथास्तु, भगवन्, यथाभिलषसि, मुनिश्रेष्ठ!" एवं तेन उक्तः वसिष्ठः मन्त्रवितां श्रेष्ठः प्रमुदितः पापविनिर्मुक्तां कल्माषीं शबलां समाह्वयत्— "आगच्छ, आगच्छ शीघ्रं, शबले, मम वचनानि शृणु। अस्य राजर्षेः श्रेयसीं भोज्यपूजां कर्तुं मम निश्चयः—तदर्थं सर्वं व्यवस्थापय। यथाकामं सर्वेषां षड्रसान् सहितान् दिव्यान् कामधुग्भिः वस्तुभिः सम्यगुपपादय। शबले, द्रुतं सर्वप्रकाराणि भोज्यानि, पेयानि, लेह्यानि, चोष्यानि, रसान्नानि, धान्यानि, पानानि च उत्पादय।" इदानीं श्रीमद्रामायणस्य बालकाण्डस्य त्रिचत्वारिंशत्तमः सर्गः प्रवक्ष्ये। वसिष्ठेन एवं समादिष्टा शबला कामधेनुः सर्वेषां यथाकामं सर्वं समुपादत्त। सा इक्षुक्षीरं मधु लाजान् श्रेष्ठमद्यानि, बहुविधपेयानि, समृद्धानि भोज्यानि चासृजत्। पर्वतानिव पक्तान्नानां राशयः, स्वादूनि व्यञ्जनानि, सूपाः, दधि च बहुलं तत्र दृश्यन्ते स्म। नानारसान्नानि, मधुराणि, तैलपूराणां सहस्राणि, गुडपात्राणि च तत्रासन्। सर्वत्र तृप्ताः, पुष्टाः, प्रमुदिताः जना आसन्—राम, वसिष्ठः विश्वामित्रसेनां पूर्णतः तर्पितवान्। तदा विश्वामित्रः स राजर्षिः स्वगृह्यैः, पुरोहितैः, सेवकैः सह प्रमुदितः सन्तुष्टश्चाभवत्। मन्त्रिभिः, सेवकैः सह सत्कृतः, परमप्रीतिमनाः, वसिष्ठं वाक्यमुवाच— "ब्राह्मण, त्वया परमया अतिथिसंभावना मया प्राप्ता। शृणु, वाक्यविशारद, यद्वदामि। शबलां मे प्रयच्छ शतसहस्रगवां मूल्येन; एषा हि गवां रत्नं, राजानः च रत्नसंचयिनः। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, धर्मतः शबलां मे ददातु।" एवं उक्ते, भगवाँल्लोकगुरुः वसिष्ठः प्रत्युवाच— "नाहं शतसहस्रेणापि गवां शबलां दास्यामि, नापि कोटिशतैः। न च रजतपर्वतेनापि दास्यामि, रिपुघ्न। नाहं तां त्यक्तुं युक्तः। शबलां मम सदा स्वधर्मवत्, यथा पुण्यश्रीः; तया देवादिपितृकार्याणि, जीविकं च प्राप्नोमि। तया यज्ञः, होमः, स्वाहा, वषट्कारः, वेदवेदाङ्गाद्यधिगमः च प्रवर्तते।" एवं श्रीवसिष्ठविश्वामित्रयोः मध्ये भगवती शबला च परस्परं धर्मार्थसंवादः समजायत।