सीता, दोषरहिताः पतिव्रता, शोकविह्वला अशोकवाटिकायां रावणस्य द्वारा रामस्य मृत्युवृत्तान्तं श्रुत्वा, करुणया विलपन्ती वदति— ‘‘निःसंदेहं त्वया, हे निष्कलुष, पितृससुरः राजा दशरथः सर्वे च पूर्वजाः स्वर्गे एकत्रिताः। त्वं स्वस्य राजवंशस्य धर्मपरम्परायाः, यः दिवि नक्षत्रमिव दीप्तिमान् प्रसिद्धः, तिरस्कृतवान्। हे राजन्, युवती पत्नी तव सख्यरूपेण यौवनसमये समागता अहम्, किं न मां पश्यसि, न वा मम संवादं कुरुषे? ककुत्स्थ, स्मर त्वया मम हस्ते गृह्य प्रतिज्ञा कृताः—‘त्वया सह वासं करिष्यामि’ इति; दुःखिता अहं अपि त्वया सह गन्तव्या। ऊर्जस्वेषु श्रेष्ठ, किं त्वं इमं लोकं परलोकाय त्यक्त्वा मां दुःखिता विहाय गतवान्? तव तद् रम्यं शरीरं, यत् केवलं मया स्नेहपूर्वकं आलिंगितं, निःसंदेहं पशुभिः विदारितं भवति। यज्ञैः अग्निष्टोमादिभिः बहुदानैः कृतैः, अबलेन अग्निसंस्कारः कस्य द्वारा लभ्यते? कौसल्या शोकाकुला केवलं लक्ष्मणं तिन्ने प्रव्रजन्तः मध्ये गृहं प्रतिनिवर्तन्तं पश्यति। यदा सा तव मित्रसेनायाः वधं पृच्छति, तदा लक्ष्मणः रात्रौ तव राक्षसैः वधं कथयति। राघव, सा जानाति यद् त्वं शयानेन हतः, अहं च राक्षसगृहं नीतः, तदा भग्नहृदया जीवितुं न शक्नोति। मम कारणेन, दोषरहितः राजपुत्रः रामः, यः बलात् समुद्रं तरितवान्, गोचरणे हतः इव हतः। मोहात् दशरथस्य पुत्रेण विवाहिता अहं कुलकलंकिता अभवम्; आर्यरामस्य पत्नीभूता तस्य मृत्युः कारणम्। निःसंदेहं पूर्वजन्मनि महादानं वा उत्तमं दानं वा विघ्नितं मया, अतः आज्येष्टः अतिथिसत्तमस्य पत्नीरूपेण दुःखिता अस्मि। हे रावण, रामस्य शरीरस्य समीपे मां शीघ्रं हन्य; पतिं पत्नीं संयोगय, उत्तमं फलम् दत्त। एवं शोकातुरा जनकनन्दिनी, विस्तीर्णलोचना, पतिस्य शिरः धनुः च दृष्टवती। तत्र सीता विलपन्ती, राक्षसः तस्य पतिं समीपं आगत्य, अञ्जलिं कृत्वा तिष्ठति। सः प्रणम्य ‘जयतु, प्रभो!’ इति वदति; ततः प्रियं प्राप्य, सेनाध्यक्षः प्रहस्तः आगतः इति निवेदयति। ‘‘प्रहस्तः मन्त्रिभिः सह आगतः; त्वया साकं साक्षात्कारं इच्छन्, प्रभो, माम् प्रेषितवान्। निःसंदेहं, राजन्, किमपि त्वरितं कार्यम् अस्ति, यत् राज्ञः योग्यं, धैर्यं च आवश्यकम्; तव साक्षात्कारः दातव्यः।’’ राक्षसस्य निवेदनं श्रुत्वा दशग्रीवः अशोकवाटिकां विहाय मन्त्रिणः द्रष्टुं गतः। मन्त्रिभिः सह सर्वकार्याणि विचिन्त्य, रामस्य बलं ज्ञात्वा, सभां प्रविश्य व्यवस्था कृतवान्। ततः रावणस्य गमनात् अनन्तरं तद् शिरः तच्च उत्तमं धनुः दृष्ट्याः अदृश्यं अभवत्। राक्षसराजः मन्त्रिभिः सह, यः घोरवीर्यः, रामस्य कार्यं चिन्तितवान्। रावणः सर्वसैन्यपतिं समीपस्थं हितैषिणं मृत्युसमकालेन कठोरवाक्यं अब्रवीत्— ‘‘शीघ्रं, कोणे युद्धदुन्दुभिं घोषयित्वा, सेनाः समाह्वय; कारणं न उद्घोषयितव्यं।’’ तदनन्तरं ‘‘एवं भवतु’’ इति आज्ञां स्वीकृत्य, दूताः महतीं सेनां शीघ्रं संहृत्य, युद्धोत्सुकं स्वामिनं समागता, आगच्छन्तीं च निवेदयन्ति। ततः, श्रीवाल्मीकि रामायणस्य युद्धकाण्डस्य त्रयत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। तत्र सीतां मोहिता दृष्ट्वा, शरमा नाम राक्षसी, प्रियसखी रूपेण वैदेह्याः समीपं आगता। शरमा, सौम्यवाणी, दुःखिता, राक्षसराजेन मोहिता सीतां सान्त्वयति। तत्र शरमा, दयालु, दृढव्रता, सीतायाः सखी अभवत्; सीता रक्षिता, शरमा स्वयम् रावणेन रक्षणार्थं नियुक्ता। सखी शरमा सीतां दृष्टवती, सा च इन्द्रियविह्वला, विनष्टा, धूलिस्थिता अश्वकन्या इव पतिता। शरमा, स्नेहात्, सख्यं सान्त्वयति— ‘‘वैदेहि, धैर्यं धारय; मनः न व्यग्रं कुरु; यत् रावणः तव प्रति उक्तवान्, यत् त्वया निश्चितं च—’’ ‘‘मित्रभावात्, भीरु, सर्वं तव वचनं स्वीकृतवान्; एकान्तवनं गत्वा, रावणस्य भीतिं त्यक्त्वा, तव कृते, विस्तीर्णलोचने, रावणात् मम भीति नास्ति।’’ ‘‘यद् राक्षसराजः व्याकुलः बहिः निर्गतः, तत् अहं मैथिली सर्वं जानामि, स्वयम् निर्गता।’’ ‘‘रामस्य प्रतिरात्रं आक्रमणं कर्तुं न शक्यते; सः आत्मनं जानाति; पुरुषसिंहस्य वधः न उचितः।’’ ‘‘पर्वतात् वानराः रक्ष्यन्ते, तेषां वधः न साध्यः; ते रामेण रक्षिताः, यथा देवाः श्रेष्ठेन देवेन।’’ ‘‘सः दीर्घबाहुः, कीर्तिमान्, विशालवक्षाः, महाबलः; युद्धाय धनुष्मान्, धर्मात्मा, पृथिव्यां प्रसिद्धः।’’ ‘‘वीरः, स्वस्य परस्य च रक्षकः, लक्ष्मणेन सह, आर्यः, राज्यशास्त्रज्ञः।’’ ‘‘शत्रुसैन्यविनाशकः, अपरिमेयबलवीर्यः; कीर्तिमान् राघवः, शत्रुनाशकः, सीते, न हतः।’’ ‘‘सर्वभूतविरोधेन, प्रमादात्, क्रूरमाया तव प्रति रावणेन मायाविना कृतः।’’ एवं श्रीरामकथा साक्षात् शोकसन्तप्तायाः सीतायाः विलापेन, शरमायाः सान्त्वनया, रावणस्य सभा-व्यवस्थया च, धर्मप्रणीतं सम्यक् प्रवहति।