कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः नाम प्रसिद्धः आसीत्। तस्य गाधेः पुत्रः महातेजस्वी महर्षिः विश्वामित्रः अभवत्। स महाबलः महायशस्वी विश्वामित्रः बहूनि सहस्राणि वर्षाणि पृथिवीं नृपत्वेन शासितवान्। कदाचित् स महातेजाः राजा स्वस्य सैन्यं समाहूय, तद् विभागैः परिवृतः, भूमिं सम्प्रययौ। स नगराणि, राज्यानि, नदीन्, महान् पर्वतान् च परिभ्रम्य, आश्रमाणि क्रमशः सम्प्राप्य, कस्यचित् आश्रमस्य समीपं आगच्छत्। स राजा वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप्तवान्, यः विविधपुष्पलतावृक्षैः शोभितः, नानाविधानां पशूनां समृद्धः, सिद्धैः चारणैः च सेवितः आसीत्। तत्र देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, किन्नराः च विराजन्ति, शान्तः मृगैः पूर्णः, द्विजर्षिसंघैः उपासितः। ब्रह्मर्षिसमूहेन आकुलः, देवरर्षिसमूहैः उपासितः, तपसा सिद्धात्मभिः अग्निसदृशैः वस्यमानः। सदा ब्रह्मसदृशैः महर्षिभिः पूर्णः, केचित् जलाहारः, केचित् वायुवाहारः, केचित् पत्राहारः च। फलमूलाहारिणः, संयतात्मनः, जितदोषेन्द्रियाः वलखिल्याः, जपहोमपरायणाः च तत्र आसन्। अन्ये वैखानसाः ऋषयः सर्वतः शोभायमानाः। विश्वामित्रः विजयी महाबलः वसिष्ठस्य तं आश्रमं अपश्यत्, यः ब्रह्मलोकसदृशः आसीत्। एतत् सर्वं श्रुत्वा, श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तत्र विश्वामित्रः महाबलः वसिष्ठं दृष्ट्वा परमं हर्षं प्राप्तवान्, स वीरः श्रद्धया वसिष्ठं मन्त्रजपश्रेष्ठं प्रणम्य उपविवेश। वसिष्ठः महर्षिः तम् अभ्यागतं अभिवाद्य, आसनं दत्तवान्। विश्वामित्रः बुद्धिमान् उपविष्टः सन्, वसिष्ठः तस्य फलमूलानि यथानियमं उपनयत्। स वसिष्ठस्य आतिथ्यं प्राप्त्वा, नृपश्रेष्ठः तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पप्रच्छ। तदा विश्वामित्रः महातेजाः वसिष्ठं ऋषिसाम्राज्यं मध्ये वृक्षाणां समूहे शुभाशुभं अभ्याहृतवान्। वसिष्ठः मन्त्रजपश्रेष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, विश्वामित्रं नृपं सुखोपविष्टं, तपसा युक्तं पप्रच्छ—"राजन्, सर्वं कुशलं अस्ति वा? धर्मेण प्रजाः पालयसि वा? धर्मयुक्तं नृपाचारं पालयसि वा? सेवकाः यथेष्टं लभन्ते वा? ते आदेशे स्थिता वा? सर्वान् शत्रून् विजितवान् असि वा? पुरुषशार्दूल, निरपाप, सैन्यं, कोषः, मित्राणि, पुत्राः, पौत्राः च कुशलं अस्ति वा?" इति। तदा राजा वसिष्ठं प्रत्युवाच—"सर्वत्र कुशलं अस्ति।" विश्वामित्रः महातेजाः नम्रतया वसिष्ठं अभ्याहृतवान्। दीर्घकालं धर्मवार्तायाम् स्थित्वा, तौ उभौ परमं हर्षं प्राप्तौ, परस्परं रममाणौ। वार्तायाः अन्ते, वसिष्ठः रघुनन्दन, विश्वामित्रं प्रत्युवाच, स्मितमिव वदन्—"मम इच्छा अस्ति, तव महाबलस्य सैन्यस्य च आतिथ्यं कर्तुम्; यथायोग्यं मम आतिथ्यं गृहाण।" "यथायोग्यं सत्कारं मया तव कृते सम्पादितम्; त्वं अतिथिश्रेष्ठः, नृपश्रेष्ठ, यथायोग्यं पूजनीयः।" इति वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा, विश्वामित्रः महाबुद्धिः प्रत्युवाच—"तेन ते वचनेन मम सत्कारः कृतः।" "यद्यपि फलमूलानि, पाद्यं, आचमनं, तव दर्शनं च, सर्वं यथायोग्यं लब्धम्; अहं तव पूजां प्राप्य, प्रणम्य, गन्तुम् इच्छामि—माम् सौहार्देन पश्य।" इति राजा उक्तवान्। एवं उक्ते, वसिष्ठः धर्मात्मा पुनः पुनः आमन्त्रयामास। गाधेः पुत्रः वसिष्ठं प्रत्युवाच—"यथा भवतः इच्छा, तथा भवतु, ऋषिश्रेष्ठ।" तद्वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः मन्त्रजपश्रेष्ठः हर्षेण कल्माषीं शुद्धां आह्वयत्। "शबल, शीघ्रं आगच्छ, मम वचनं शृणु; अहं एतेषां राजर्षेः महापूजां भोजनं च दातुम् इच्छामि—तत् मम सम्पादय।" "सर्वेषां इच्छानुसारं षड्रसयुक्तं महापूजां दिव्यं कामधेनो मम कृते वर्षय।" "शबल, शीघ्रं सर्वविधानि अन्नानि, पानानि, लोह्यं, चोष्यं, षड्रसयुक्तं, धान्यपानसम्पन्नं च उत्पादय।" एतत् श्रुत्वा, श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। वसिष्ठस्य वचनेन प्रेरिता शबल कामधेनुः सर्वेषां इच्छानुसारं अन्नपानं सम्पादयामास। सा इक्षुशर्कराः, मधु, लाजाः, उत्तमं सुरमदिरं, बहुमूल्यं पानं, समस्तं स्वादिष्टं अन्नं, स्थूलं सूक्ष्मं च, उत्पादयामास। पर्वतसमानि ऊष्णं सुविपाकं भक्ष्यशाकं, सूपं, दधि च, पर्वतसमानि अपि अन्नानि प्रादुर्भूतानि। तत्र विविधरसयुक्तं अन्नं, मधुराणि, सहस्रशः गुडयुक्तानि भोजनानि अपि आसन्। सर्वं तृप्तिम् आवहद्, जनाः हृष्टाः पुष्टाः च आसन्; हे राम, वसिष्ठः विश्वामित्रस्य सैन्यं पूर्णतया तृप्तिम् ददौ।