हरिणां केचन समुद्रं पतिताः, केचन आकाशं शरणं प्रपन्नाः; भल्लूकाः अपि कपिवृत्तिम् आस्थाय वृक्षेषु समारूढाः। समुद्रतीरेषु, पर्वतेषु, वनान्तरेषु च, विकटनेत्रैः राक्षसैः बहवः पिङ्गलाः कपयः निपातिताः। एवं तव पतिः स्वसैन्येन सहितः मम सैन्यैः निहतः; अस्य शिरः रक्तेन सिक्तं धूलिना च आविलं समानीतम्। ततः रावणः, महाबलः राक्षसेश्वरः, तां राक्षसीं सीतायाः सन्निधौ इदं वचनं उवाच। "आनीयतां राक्षसः विद्युज्जिह्वः, क्रूरकर्मा, योऽयं राघवस्य शिरः रणभूमेः स्वयम् आनीयतवान्।" ततः विद्युज्जिह्वः तद् राघवशिरः धनुष्कोटि च गृहीत्वा, प्रणम्य रावणस्य समीपं स्थितवान्। तदा रावणः तं समीपस्थं दीर्घजिह्वं राक्षसं इदं वाक्यम् उवाच—"शीघ्रं दशरथात्मजस्य शिरः सीतायाः पुरतः स्थापय, यथा सा दीनास्त्री स्वपतेः अन्त्यावस्थां पश्येत्।" रावणस्य वचः श्रुत्वा, सः राक्षसः तद् रमणीयम् शिरः सीतायाः पुरतः शीघ्रं स्थापयित्वा अदृश्यः अभवत्। रावणः अपि तद् महद् दीप्तिमत् त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं धनुः भूमौ निक्षिप्य अवदत्—"एष रामस्य धनुः।" "एष धनुः रामस्य, यं प्रहस्तः रात्रौ तं पुरुषं हत्वा अत्र आनयत्।" विद्युत्सदृशया जिह्वया, सः शिरः च धनुः भूमौ निक्षिप्य, मिथिलेश्वरकन्यां दीप्तिमतीं इदं वचनम् उवाच—"इदानीं मम वशे भव।" इदानीं वाल्मीकि-महाकाव्ये युद्धकाण्डस्य द्वात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र सीता तद् शिरः तं च उत्तमं धनुः दृष्ट्वा, सुग्रीवसंधेशं हनूमतः श्रुत्वा, तदपि पतिसदृशं मुखं, मुखवर्णं, केशं, केशरेखां, शुभमणिं च समालोक्य, सर्वैः तैः लक्षणैः स्वपतेः इति निश्चित्य, दुःखात्ययेन काकीव विलपन्ती कैकेयीमुपालप्य उवाच— "मुदं वह कैकेयि! त्वया कुलनन्दनः हतः; त्वया विवादप्रिया सर्वं कुलं विनाशितम्। किं पापं रामेण त्वं कृतवती, येन सः त्वं चर्मवसनां दत्त्वा वनं प्रस्थापितः?" इति उक्त्वा, सा कम्पमानाङ्गी तापसी वैदेही तरुणकदलीव भूमौ पतिता। क्षणमात्रेण चेतनां प्राप्तवती सा, तद् शिरः समीपं गत्वा, दुःखविस्तीर्णनेत्रा विलपन्ती इदम् उवाच—"हा नाथ! अहं नष्टा, महाबाहो, वीर्ये स्थितः; त्वं गतप्राणः, अहं विधवा अभवम्। स्त्रियाः पतिसंयुक्ते प्रथममरणं स्मृतम्; त्वं साधुचरित्रः पूर्वं मृतः, अहं अपि साध्वी। महद्दुःखं मम प्राप्तम्, शोकसागरे निमग्ना अहम्; त्वं यः मां उद्धर्तुं समुत्थितः, सः अपि पतितः।" "मम श्वश्वा कौसल्या त्वया राघवेन पुत्रेण वत्सलया वत्सहीना धेनुरिव अभवती। ज्योतिषज्ञाः अपि तव दीर्घायुष्ट्वं उक्तवन्तः, तेषां वचनानि मिथ्या अभवन्, तव अल्पायुषः। अथवा, विदुषां अपि बुद्धिः नश्यति, कालः सर्वस्य कारणं, सः एवमिदं सर्वं भक्षयति।" "राजधर्मविद्, आपद्विनाशनकुशलः, कथं त्वं अनपेक्ष्य मृत्युनाऽपकृष्टः? क्रूरया अनृणया मृत्युरात्र्या त्वं मम आलिङ्गनं कृत्वा अपहृतः, कमललोचन। अत्रैव अहं स्थास्ये, महाबाहो, त्वया त्यक्ता तापसी, यथा प्रियं भार्यां परित्यज्य नरः इमां पृथिवीं त्यजति।" "एष सुवर्णभूषितः धनुः, यं अहं सदा त्वदर्थं पूजितवती, गन्धमाल्यैः, सः मम प्रियः, तं त्वां समर्पयामि। त्वं, निर्लिप्त, नूनं पितरं दशरथं सर्वैः पितृभिः सह स्वर्गे गतवान्। स्ववंशं, यः नक्षत्रमिव व्योम्नि प्रकाशते, महाकर्मप्रसिद्धं, त्वं उपेक्षसे।" "राजन्, किमर्थं माम् न पश्यसि, न भाषसे, या युवती पत्नीत्वेन त्वत्समीपं प्राप्ता? काकुत्स्थ, स्मर, या प्रतिज्ञा त्वया मम पाणिग्रहणसमये कृताऽसी—'त्वया सह वत्स्यामि' इति; दुःखिता मामपि नय।" "वीर्यशालिन्, किमर्थं मामिह त्यक्त्वा, परलोकं गतः, मामपि शोकसंतप्तां विहाय? तव तद् शोभनं शरीरं, यत् अहमेव प्रेम्णा आलिङ्गितवती, नूनं मृगैः विदार्यते। यः त्वया अग्निष्टोमादीन् महादक्षिणान् यज्ञान् कृतवान्, सः कः तव अग्निसंस्कारं करिष्यति?" "कौसल्या दुःखार्ता केवलं लक्ष्मणं द्रक्ष्यति, यः त्रीणां वनवासिनां मध्ये गृहं प्रत्यागच्छति। सा यदा तव सखीनां सैन्यानां विनाशं पृच्छति, तदा सः रात्रौ तव राक्षसैः निधनं कथयिष्यति। सः जानन् यत् त्वं सुप्तः हतः, अहं च राक्षसगृहं नीताऽस्मि, हृदयवेदना सा कौसल्या न जीविष्यति।" एवं सागरपतितान् कपीन्, हतान् च वनान्तरेषु, रावणेन सीतायाः सम्मुखे राघवशिरः स्थाप्य, साऽपि शोकातुरा पतिसदृशं शिरः दृष्ट्वा, विलपन्ती पतिस्नेहेन व्याकुला बभूव।