राक्षसैः सिंहैः महागजेभ्यः इव भीताः अन्ये प्राणरक्षार्थं प्रसरन्तः पृष्ठतः ताडिताः पतिताः। केचन सागरं पतिताः, केचन आकाशं शरणं गताः; ऋक्षाः तु वानरधर्मं आस्थाय वृक्षान् आरोहन्ति स्म। सागरतीरेषु, पर्वतेषु, वनान्तरेषु च, पिङ्गलवर्णाः वानराः विकृतनेत्रैः राक्षसैः निहताः। एवं तव पतिः स्वसेनया सह मया हतः; एष रक्तेन सिक्तः रजसा च आविलः शिरः अत्र आनीतः। ततः रावणः महाबलः राक्षसाधिपः, सीतायाः सन्निधौ राक्षसीं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—“विधुज्जिह्वं नाम राक्षसं, क्रूरकर्माणं, यः रणभूमेः स्वयम् एतत् शिरः राघवस्य आनयत्, शीघ्रं आनय।” ततः विधुज्जिह्वः तद् राघवशिरः धनुः शरांश्च आदाय, रावणस्य समीपे शिरसा प्रणम्य तस्थौ। तं समीपस्थितं महाजिह्वं राक्षसं प्रति रावणः वाक्यम् अब्रवीत्—“दशरथस्य पुत्रस्य शिरः शीघ्रं वैदेह्याः पुरतः स्थापय, यथा सा दुःखिता पतिस्य अन्त्यावस्थां पश्येत्।” राक्षसः तेन उक्तः शीघ्रं तद् रमणीयम् शिरः सीतायाः पुरतः स्थापयित्वा तत्रैव अन्तर्धानं गतः। रावणः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम् महद्दीप्तं धनुः अपि भूमौ निपात्य, “एतद् रामस्य धनुः,” इति उवाच। “एतत् तस्य रामस्य धनुः, यत् प्रहस्तेन रात्रौ निहत्य मनुष्यं अत्र आनयितम्।” विधुज्जिह्वः तडित्सदृशया जिह्वया तद् शिरः धनुः च भूमौ निक्षिप्य, मैथिलीकन्यां प्रति इदं वचनम् अवोचत्—“इदानीं मम वशं व्रज।” शृणु श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे द्वात्रिंशत्तमः सर्गः। सीता तु तद् शिरः उत्तमं धनुः च दृष्ट्वा, हनूमता सुग्रीवसंधेशं श्रुत्वा, तस्य मुखं, मुखवर्णं, केशं, केशरेखां, शुभमणिं च, स्वपतेः सदृशं दृष्ट्वा, सर्वलक्षणैः तं ज्ञात्वा, अत्यन्तदुःखिता बकवद् विलपन्ती कैकेयीं प्रति उवाच—“हर्षस्व कैकेयि! कुलसमृद्धिः त्वया नष्टः; त्वया कलहप्रियया कुलं समूलं नाशितम्। किं पापं रामेण कृतं, येन माम् वल्कलानि दत्त्वा वनं प्रेषितः?” इति उक्त्वा, सा कम्पमाना तापसी वैदेही निपपात भूमौ कदलीनलवत्। क्षणात् चेतनां प्राप्तवती सा, तद् शिरः उपगम्य, दुःखात् उन्मीलितलोचना विलपन्ती अब्रवीत्—“हन्तास्मि नष्टा, महाबाहो, वीर्यनिष्ठ, त्वं गतावसानः पतिं विना विधवा जाता। स्त्रियाः पतिलाघवम् प्रथममृत्युः स्मृतम्; त्वम् सदाचारः, मम पुरतः मृतः। महद्दुःखम् आगतम्, शोकसागरे निमग्ना; त्वं अपि, यो मां उद्धर्तुम् उदितः, पतितः। कौसल्या तव पुत्रेण राघवेण वत्सलया बाला हीना वत्सवतीव जाता। दीर्घायुष्यम् इति ज्योतिषविदः उक्तवन्तः, तेषां वचनानि मिथ्या, अल्पायुषा ह्यसि। ननु पण्डितानाम् अपि बुद्धिः नश्यति, कालः हि सर्वभूतानां आदिः, एवं सर्वं भक्षयति। कथं त्वम्, नीतिशास्त्रविद्, अप्राप्यदुःखपरिहारकः, अदृष्टमृत्युवशं गतः?” “एवं माम् आलिङ्ग्य, कृूरया मृत्युरत्रया रात्र्या हृतः, कमललोचन। अत्र एव स्थास्यामि, महाबाहो, त्वया त्यक्ता, यथा प्रियतमा भार्या परित्यज्य नरः भूमिं जहाति। एतद् सुवर्णभूषितं धनुः, यत् अहम् सदा त्वदर्थम् पूजितवती, गन्धमाल्यैः, वीर, प्रियं मे, अद्य तव समर्पयामि। त्वम्, निर्यत्न, नूनं पितरं दशरथं सर्वान् च पितृन् स्वर्गे समागतः। त्वं स्ववंशं, यः व्योम्नि नक्षत्रमिव दीप्तः, महात्माभिः कीर्तिमान्, अवज्ञाय गतः। राजन्, किमर्थं माम् न पश्यसि, न भाषसे वा? यौवने सहधर्मिणीं त्वां प्राप्तां भार्याम्। स्मर, काकुत्स्थ, प्रतिज्ञां, यां मम पाणिं गृहीत्वा उक्तवान्—‘त्वया सह वत्स्यामि’—मामपि दुःखितां नय।” “वीर्यशालिन्, किमर्थं माम् परित्यज्य, परलोकं गतः, दुःखिताम् इमां माम् अपि हित्वा? तव तल्ललितं शरीरे, यत् केवलं मया समालिङ्गितम्, नूनं मृगैः विदारितम्। यः अग्निष्टोमादि यज्ञान् कृतवान्, सः कस्य हव्यकव्यम् अग्नौ प्राप्स्यति? कौसल्या दुःखात् एकं लक्ष्मणम् एव त्रयाणां प्रव्रजितानां मध्ये पुनरागतम् पश्यति। सा च तव मित्रसेनायाः वधम् पृच्छन्ती, तव राक्षसैः वधम् रात्रौ नूनं लक्ष्मणात् श्रोतुम् अर्हति।” एवं सीता, पतिस्य शिरः धनुः च दृष्ट्वा, विलपन्ती, दुःखसागरमग्ना, पतिस्मरणपरायणा, पतिव्रता, भूमौ पतिता, शोकसमाकुला बभूव।