राक्षसाः दण्डैः शूलैः शक्तिभिः चक्रैः मुषलैः च समुन्नम्य समुन्नम्य कपीन् अभ्यहन्युः। तदा रामः सुप्तः सन्, प्रहस्तः संहतहस्तः महत् खड्गं गृहीत्वा, तस्य शिरः निर्बन्धेन छित्त्वा अपातयत्। विभीषणः तु उत्पत्य, लक्ष्मणेन कपिभिः सह, सैन्यैः आकृष्य, सर्वतः नीतः। हे सीते, सुग्रीवः कपिराजः ग्रीवाभङ्गेन पतितः; हनूमान् च राक्षसैः हतजवः निपातितः। तदा जाम्बवान् जानुभ्याम् उत्तिष्ठन्, बहुभिः शूलैः विदारितः, वृक्ष इव भूमौ निपातितः। मैन्दः द्विविदश्च, तौ कपिश्रेष्ठौ, शोणितेन सिक्तौ, श्वासन्तौ रुदन्तौ च, तत्र शयाने। तौ शत्रुनाशकौ, खड्गैः कट्याः द्विधा कृतौ, भूमौ पतितौ, विलग्नकटिफलवृक्षौ इव, श्वासन्तौ। दरिमुखः खन्यां निपातितः, बहुभिः आयसैः बाणैः विक्षतः; कुमुदः महाबलः शराभिहतः निःशब्दः। कपयः केचित् गजैः, अन्ये रथैः निपीडिताः, वेगेन वातेन विहतान् मेघानिव, भूमौ क्षिप्ताः। अन्ये भयभीताः, पतिताः पलायमानाः, पृष्ठतः राक्षसैः सिंहैः गजानिव अनुदिताः, निपातिताः। केचिद् अपि सागरे पतिताः, केचिद् व्योम्नि शरणं प्राप्ताः; ऋक्षाः वृक्षान् आरोहन्ति, कपिवृत्तिं आस्थाय। सागरतीरेषु, पर्वतेषु, वनान्तरेषु च, पिङ्गलाः बहवः कपयः विकृतलोचनैः राक्षसैः निपातिताः। एवं तव पतिः स्वसैन्येन सह मम सैन्यैः निहतः; एष रक्तरूणितः रजसा च धूसरितः शिरः अत्र आनितम्। ततः रावणः, महातेजाः राक्षसेश्वरः, सीता शृण्वतीम् राक्षसीम् इदं वचनम् उवाच। राक्षसं विद्युज्जिह्वं, क्रूरकर्माणम्, यः स्वयम् युद्धभूमेः राघवस्य शिरः आनयत्, शीघ्रं आनय। ततः विद्युज्जिह्वः तद् शिरः धनुः बाणैः सह आदाय, रावणस्य पुरतः प्रणम्य तस्थौ। तं समीपस्थितं महाजिह्वं राक्षसं रावणः इदं वचनम् अब्रवीत्—"शीघ्रं दशरथस्य पुत्रस्य शिरः सीतायाः पुरतः स्थापय, या दुःखिता पतिस्य अन्त्यावस्थां पश्येत्।" एवमुक्तः स राक्षसः शीघ्रं तद् रमणीयं शिरः सीतायाः पुरतः स्थापयित्वा अन्तर्धानम् अगच्छत्। रावणः अपि तद् त्रिषु लोकेषु विश्रुतं महद्दीप्तं धनुः क्षिप्त्वा, "इदं रामस्य" इति उवाच। "एतत् रामस्य धनुः, प्रहस्तेन रात्रौ तं निहत्य आनितम्।" विद्युत्प्रभया जिह्वया तद् शिरः धनुः च भूमौ निपात्य, स रावणः जनकात्मजां सीतां इदं वचनम् उवाच—"इदानीं मम वशगता भव।" इदानीं वाल्मीकीय-रामायणे युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः शृणु। सीता तद् शिरः तच्च उत्तमं धनुः दृष्ट्वा, हनूमता सुग्रीवसंधेशं श्रुत्वा, तस्य मुखं, मुखवर्णं, केशं, केशपाशम्, तं शुभमणिं च पतिसदृशं अपश्यत्। सर्वैः तैः लक्षणैः तं विज्ञाय, सा दुःखसमाकुला, कैकेयीम् उपालभत, क्रौञ्चीव विलपन्ती। "सुखं प्रतिपद्यस्व कैकेयि! कुलस्य नन्दनः हतः; त्वया कलहप्रियया सर्वं कुलम् नाशितम्। किम् अपराधं रामः कैकेय्यैः अकरोत्, येन माम् वल्कलानि दत्त्वा, वनवासम् अगच्छत्?" इति उक्त्वा सा कम्पमानाङ्गी तापसी वैदेही, कदलीव छिन्ना, भूमौ पतिता। क्षणात् चेतनां प्राप्य, सा तद् शिरः उपगम्य, दुःखसंविग्नलोचना विलपितुम् आरब्धा। "हा नष्टास्मि, महाबाहो, स्थिरवीर्य! तव अन्त्यावस्थां प्राप्तवती विधवा जातास्मि। स्त्रियाः पतिस्य निन्दा प्रथमं मृत्युः उच्यते; त्वं सन्मार्गगः मम पूर्वं मृतः, अहम् अपि सती। महद् दुःखं मम प्राप्तम्, शोकसागरे निमग्नायाः; त्वं अपि, येन उद्धृतुं शक्यः, पतितः। मातरः कौसल्या त्वया राघवेन, वात्सल्यसम्पन्ना, वत्सविहीना धेनुरिव जाता। दीर्घायुष्यम् अपि त्वं ज्योतिषज्ञैः उक्तः, राघव; तेषां वचनानि मिथ्या जातानि, अल्पायुषः त्वम्। अथवा, प्राज्ञानाम् अपि बुद्धिः नश्यति, यतः कालः सर्वेषां कारणं, एवं सर्वं ग्रसति। कथं त्वं, नीतिशास्त्रविशारदः, आपदां परिहारकः, अदृष्टमृत्युम् उपगतः? एवं त्वं, क्रूरया मृत्युना, माम् आलिङ्ग्य, हृतः, पद्मलोचन! अत्रैव स्थास्यामि, महाबाहो, त्वां विना, यथा प्रियां भार्यां परित्यज्य, नरः इमां पृथिवीं जहाति। एतत् सुवर्णभूषितं धनुः, यत् अहम् सदा त्वत्स्मरणाय, गन्धान् पुष्पाणि च समर्प्य, पूजितवती, तव प्रिये, इदानीं तुभ्यं समर्पयामि।