रामः तत्र आगतः, तं दृष्ट्वा जनकश्रेष्ठः हर्षेण वसिष्ठः अभ्यागतं राघवम् अबाध्यतेजसा विश्वामित्रेण नेतुम् आगतम् इति स्वागतं चकार। स वसिष्ठः, अपरिमिततेजसः, ब्रह्मर्षिः, तपसा प्राप्तपरमपदः, तस्य कर्माणि अचिन्त्यानी, तं परमं स्थितिम् अहम् जानामि इति उवाच। राघवः, त्वद्वत् भाग्यवान् अन्यः नास्ति, यः कुशिकसुतः महातपस्वी तव रक्षकः अभवत् इति वसिष्ठः प्राह। ततः वसिष्ठः रामं प्रति उवाच—यथाशक्ति यथासम्भवम् अहम् तव पुरतः कौशिकमहर्षेः कथा शृणु, यथातथम् अहम् वर्णयामि। सः कौशिकः पूर्वं धर्मज्ञः, शत्रुनिग्राही, दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, ज्ञानसम्पन्नः, प्रजाहितनिष्ठः राजा आसीत्। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम राजा आसीत्, तस्य पुत्रः बलवान् धर्मपरायणः कुशनाभः आसीत्। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः प्रसिद्धः, गाधेः पुत्रः महातेजस्वी विश्वामित्रः आसीत्। विश्वामित्रः बलसम्पन्नः, तेजस्वी, पृथिवीं अनेकेन सहस्रवर्षेण अधिराज्यं कृतवान्। कदाचित् सः राजा महातेजस्वी सेना-सहितः सर्वदेशं विचरन् अभवत्। नगराणि, राज्यानि, नद्यः, पर्वतान्, आश्रमस्थानि च गच्छन् सः एकस्मिन् आश्रमे आगच्छत्। सः वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप्तवान्, यत्र विविधपुष्पलता-वृक्षैः शोभितम्, नानापशुभिः पूर्णम्, सिद्धगन्धर्व-चरैः सेवितम्। देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभितम्, मृगशान्तैः पूर्णम्, द्विजसमूहैः सेवितम्। ब्रह्मर्षिसंवदात्, देवरर्षिसंघैः सेवितम्, महात्मनः तपोधनाः अग्निवत् तपसा दीप्ताः तत्र वसन्। सततं ब्रह्मसदृशैः तपस्विभिः पूर्णम्, केचित् उदकाहाराः, केचित् वायुवाहाराः, केचित् पत्राहाराः। फलमूलाहाराः, जितेन्द्रियाः, वलखिल्याः, जपयज्ञनिष्ठाः, अन्ये वैखानसाः सर्वतः शोभां वर्धयन्ति। विश्वामित्रः विजयी बलवान् वसिष्ठस्य आश्रमं ददर्श, यः ब्रह्मलोकसदृशः आसीत्। एतस्मिन् सन्दर्भे, रामायणस्य बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रः, महाबलः, तत्र वसिष्ठं ददर्श, श्रद्धया तं मन्त्रवेदिनं महर्षिं प्रणम्य हर्षपूर्णः अभवत्। वसिष्ठः महर्षिः तं स्वागतं कृत्वा, आसनं दत्तवान्। विश्वामित्रः उपविष्टः, तस्मै वसिष्ठः यथानियमं फलमूलानि उपनयत्। तेन वसिष्ठात् सत्कारं प्राप्य, राजा तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पृष्टवान्। तदा विश्वामित्रः महातेजाः, वृक्षसमूहमध्ये वसिष्ठं ऋषिराजं कुशलवाक्यं उवाच। वसिष्ठः मन्त्रवेदिनां श्रेष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, विश्वामित्रं राजानं, सुखोपविष्टं, महातपसं पप्रच्छ। "राजन्, सर्वं कुशलं अस्ति वा? धर्मेण प्रजाः आनन्दयन्, धर्मयुक्तेन आचारेण राज्यं पालयसि वा?" "सेवकाः सर्वे संतुष्टाः वा? ते आदेशे स्थिताः वा? शत्रवः सर्वे विजिताः वा?" "पुरुषसिंह, निष्पाप, सेना, कोश, मित्र, पुत्र, पौत्रेषु सर्वं कुशलं वा?" इति पृष्ट्वा, राजा वसिष्ठं प्रति सर्वत्र कुशलं इति प्रत्यवदत्। विश्वामित्रः महातेजाः, वसिष्ठं विनयसम्पन्नं प्रति प्रत्यवदत्। दीर्घकालं धर्मयुक्तं संवादं कृत्वा, तौ उभौ परमसुखं अनुभूतवन्तौ, परस्परं हृष्टौ। ततः संवादान्ते, वसिष्ठः रामवंशजं प्रति, विश्वामित्रं प्रति, स्मितमिव वदन्, इदं वचनं उवाच। "महाबलाय सेना-सहिताय तुभ्यं, अतुल्यमहिमा, सत्कारं दातुम् इच्छामि; यथायोग्यं गृहाण।" "राजन्, आगतम् सत्कारं गृहाण; त्वं अतिथीनां श्रेष्ठः, अतीव श्रद्धया पूजनीयः।" एवं वसिष्ठेन उक्तः, विश्वामित्रः महाबुद्धिः प्रत्यवदत्—"संपन्नं, राजन्, तव स्वागतवाक्यैः।" "भगवन्, यद् फलमूलं तव आश्रमे लभ्यते, पाद्यं, आचमनं, तव दर्शनं च, तेन अहम् सर्वथा सत्कृतः। नमः ते, गच्छामि; स्नेहदृष्ट्या मां पश्य।" इति राजा उक्तवान्। वसिष्ठः धर्मात्मा, पुनः पुनः तं आमन्त्रयामास। गाधिपुत्रः प्रत्यवदत्—"एवमस्तु! भगवन् यथा इच्छसि, तथा भवतु, मुनीनां श्रेष्ठ।" एवं उक्तः, वसिष्ठः मन्त्रवेदिनां श्रेष्ठः, हर्षेण कल्माषीं निष्पापां आह्वयत्। "शबल, शीघ्रं आगच्छ, मम वचनं शृणु; अहम् अस्य राजर्षेः उत्तमं भोजनं सत्कारं च दातुम् इच्छामि—तत् मे व्यवस्थितं कुरु।" "यथेष्टं, षड्रसं, पूर्णसत्कारं, दिव्यानि सर्वाणि कामदुघानि मे वृष्टिं कुरु, कामधेनो।" "शबल, शीघ्रं, सर्वविधानि भोज्यानि, पेयानि, लेह्यानि, चोष्यानि, षड्रसयुक्तानि, धान्यपानसम्पन्नानि उत्पादय।" एवं वसिष्ठस्य आश्रमे विश्वामित्रः आगतः, सत्कारः, संवादः, पुनः पुनः आमन्त्रणं, कामधेनुसंस्कारः च अभवत्।