रावणः शत्रुबलस्य तेजः स्वरूपं च ज्ञातुम् इच्छन्, शार्दूलाय उत्तमाय गुप्तचराय इदं प्राह—“किम् अस्याः वानरसेनायाः तेजः? के च एते वानराः, ये दुर्जयाः दृश्यन्ते? केषां पुत्राः पौत्राः च? सत्यम् एव कथय, हे राक्षस।” एवं रावणेन पृष्टः शार्दूलः गुप्तचरः तस्य समीपे वाक्यम् आरब्धवान्—“अत्र अर्कस्य राजसस्य च अप्रतिरथः पुत्रः अस्ति; अत्र च गद्गदस्य सुप्रसिद्धः पुत्रः जाम्बवान् अस्ति। अन्यः गद्गदस्य पुत्रः, शतकृतोः गुरुपुत्रः, यस्य पुत्रेणैव राक्षसाणां संहारः कृतः। अत्र धर्मपुत्रः सुसेणः धर्मात्मा महाबलः; अत्र सोमपुत्रः दधिमुखः वानरः सौम्यः च। अत्र सुमुखः दुर्मुखः वेगदर्शी च शीघ्रगामी वानरः; नूनं स्वयम्भुवा मृत्युः वानररूपेण निर्मितः। अत्र सेना-नायकः नीलः अग्निपुत्रः; अत्र पवनपुत्रः हनुमान् प्रसिद्धः। अत्र अंगदः अप्रतिरथः महाबलः युवकः, इन्द्रस्य पौत्रः; तत्र मैनदः द्विविदः च अश्विनोः पुत्रौ। ततः वैवस्वतस्य पञ्च पुत्राः, कालान्ते यथा मृत्युः, तथा भीषणाः—गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः च। तत्र दशकोट्यः वीरवृत्ताः युद्धोत्सुकाः वानराः; अन्ये देवपुत्राः, ये गणनीयाः न सन्ति। अत्र दशरथस्य पुत्रः रामः युवान् सिंहसदृशः, यः दूषणं खरं त्रिशिरं च हत्वा स्थितः। पृथिव्यां रामस्य वीर्ये समः कश्चन नास्ति; येन विराधः कबंधः च मृत्युसमः निहतः। अत्र लक्ष्मणः धर्मात्मा गजेषु वृषभः सदृशः; यस्य बाणैः इन्द्रः अपि न जीवेत्। अत्र नलः विश्वकर्मणः पुत्रः, वानरेषु श्रेष्ठः, महाबलः शीघ्रगामी च; दुरधारः वासुपुत्रः च। अत्र तव भ्राता विभीषणः राक्षसश्रेष्ठः, लङ्कां स्वीकृत्य राघवस्य हिते स्थितः। सर्वम् एव कथितम्, वानरसेना च सुवेलशिखरे स्थितः; शेषकार्ये त्वमेव शरणम्।” शार्दूलस्य वचनानन्तरं, रावणः यथायोग्यं कार्यं कर्तुम् आरब्धवान्। इदानीं महर्षेः वाल्मिकेः रामायणे युद्धकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। लङ्कायां गुप्तचराः वार्तां दत्त्वा—रामः अक्षोभ्यसेनया सुवेलशिखरे स्थितः—रावणः तेषां वचनं श्रुत्वा, रामस्य आगमनात् किंचित् उद्विग्नः अभवत्, मन्त्रिभिः सह संवादम् आरब्धवान्। ततः सर्वे मन्त्रिणः शीघ्रं समागताः; रावणः तैः राक्षसमन्त्रिभिः सह विचारयितुं आरब्धवान्। मन्त्रयित्वा, अप्रतिरथः रावणः यथायोग्यं कृतवान्; मन्त्रिणः विसर्ज्य स्वगृहम् प्रविष्टः। अथ रावणः महाबलिनं विद्युज्जिह्वं मायाविनं राक्षसं स्वसहितम् आदाय, मैथिलीं यत्र स्थितः तत्र प्रविष्टः। रावणः विद्युज्जिह्वाय मायाविने इदं उवाच—“जनकनन्दिनीं सीतां मायया मोहितुं प्रयत्नः क्रियताम्। राघवस्य मायामस्तकं धनुः बाणैः सह गृहीत्वा मम समीपं आगच्छ।” एवं उक्तः विद्युज्जिह्वः रात्रिचरः “एवमस्तु” इति प्रतिज्ञाय, तां मायाम् रावणस्य पुरतः कौशलम् प्रदर्शितवान्। राजा तेन तुष्टः, तस्मै दत्तं पुरस्कारम्। ततः अशोकवाटिकायां सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः अभवत्। निषादाधिपः बलवान् रावणः, कुबेरस्य अनुजः, अशोकवाटिकायां प्रविष्टः, तत्र दीनां विषण्णां सीतां भूमौ उपविष्टां, पतिस्मरणेन शोकात् अवसन्नां दृष्ट्वा। भीषणाभिः राक्षसीभिः परिवृतां सीतां समीपं गत्वा, हर्षं प्रदर्श्य तस्याः नाम आह्वयन् अब्रवीत्। ततः रावणः जनकनन्दिनीं सीतां प्रति गर्वितं वाक्यम् उवाच—“कस्य आश्रयणम् उपगम्य त्वं मया सान्त्विता? तव पति राघवः खरघातः युद्धे हतः; तव मूलम् अत्यन्तं छिन्नम्, तव गर्वः मया नष्टः। तव दुःखेन, हे सीते, त्वम् मम भार्या भविष्यसि; मूढं संकल्पं त्यज—मृतस्य किम् करिष्यसि?” “हे सौम्ये, मम सर्वासु पत्निषु प्रमुखा भव; अल्पपुण्ये, तव कार्यम् नष्टम्, मूढे, यः स्वयम् बुध्यसे—शृणु, सीते, तव पतिः भीषणमृत्युसदृशः वधः जातः। राघवः समुद्रतीरे मम वधाय आगतः, महाबलसेनया वानरराज्येन सह। सः उत्तरे तटे सेनया समुद्रतीरम् आक्रान्तवान्; सूर्यास्ते रामः प्रवृत्तः। सेनायाः गन्तुं श्रमात् मध्यरात्रे विश्रान्ते, मम गुप्तचराः तान् सर्वान् सुप्तान् दृष्टवन्तः। ततः प्रहस्तेन नेतृकया मम महाबलसेनया, रात्रौ रामलक्ष्मणयोः समीपे तेषां सेना विनष्टा। खड्गैः, लोहमुष्टिभिः, चक्रैः, शूलैः, गदाभिः, महास्त्रैः, बाणवर्षैः, शिलास्फोटैः, शूलगदाभिः च।” इति रावणः सीतायाः सम्मुखे मायया राघवस्य मृत्युं वर्णयन्, ताम् मोहयितुं प्रयत्नं कृतवान्।