ततः राजाज्ञया शीघ्रगामिनः गुप्तचराः समुपेत्य, संयताञ्जलयः तस्मै जयाशिषः प्रदाय उपस्थिताः। तान् निष्ठावन्तः, शूरान्, स्थिरचित्तान्, निर्भयान् गुप्तचरान् राक्षसेन्द्रः रावणः सान्त्वयन् इदं वचनम् अब्रवीत् — "युवां गच्छतम्, रामस्य समीपस्थैः स्नेहयुक्तैः मन्त्रिणः च तस्य संकल्पं परीक्ष्य ज्ञातुम् अर्हथः। कथं स शय्यां करोति, कथं जागरणं, अद्य किं करिष्यति, सर्वं सम्यग्विज्ञाय, किंचिदपि अप्रत्याख्यात्य, शीघ्रं प्रत्यागच्छतं।" "यदा रिपुः गुप्तचरेण विज्ञायते, तदा पृथिव्याः प्राज्ञराजानः स्वल्पेन यत्नेन युद्धे तं प्रत्युत्थाय जयन्ति।" ते गुप्तचराः "एवमस्तु" इति प्रत्युवाचुः, हृष्टाः राक्षसेन्द्रं सस्मारुः, व्याघ्रं पुरतः स्थापयित्वा प्रदक्षिणं चक्रुः। ततः महात्मानं राक्षसश्रेष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य, ते गुप्तचराः रामलक्ष्मणयोः समीपं ययुः। ते सुवेलपर्वतसमीपे गुहायाम् उपविष्टाः रामं लक्ष्मणं च सुग्रीवविभीषणसहितौ ददृशुः। तं सैन्यं निरीक्ष्य, ते भीतिसम्पर्यस्तचित्ताः अभवन्; परन्तु धर्मात्मा विभीषणस्तान् राक्षसान् अपश्यत्। स विभीषणः तत्र स्थितः, तान् आकस्मात् गृहीत्वा, एकं राक्षसं निगृह्य, "एषः पापः" इति न्यगृह्णात्। स च वानरैः हन्यमानः अपि, रामेण दयालुना विमुक्तः; अन्ये राक्षसाः अपि रामस्य करुणया मुक्ताः। ते गुप्तचराः, वानरवीर्येण तरसा पीडिताः, पुनः लङ्कां विषण्णाः श्वसन्तः प्रत्यागच्छन्। ततः त्रिंशत्तमः सर्गः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे त्रिंशत्तमः सर्गः प्रवर्तते। ते गुप्तचराः लङ्कापतिं निवेदयामासुः — "रामः अचलं सैन्यं सुवेलपर्वते निवेश्य स्थितः।" तद्वचनं श्रुत्वा, महाबलः रामः आगतः इति ज्ञात्वा, रावणः किंचित् उद्विग्नः शार्दूलं प्रति वाक्यम् अब्रवीत् — "त्वं रात्रिचर! अस्य रूपं यथासंभवम् न दृश्यते, शोकव्याप्तोऽसि; कच्चिद् कोपितानां शत्रूणां हस्ते न पतितः?" एवमुक्तः स राक्षसश्रेष्ठः शार्दूलः भीतसंप्लुतः शनैः वाक्यम् अब्रवीत् — "राजन्, वानरश्रेष्ठाः विचेष्टितुं न शक्यन्ते; ते वीर्यवन्तः, बलिनः, राघवेण रक्षिताः। न च तैः सह संवादः शक्यः; न च किञ्चित् पृच्छितुं शक्यम्; सर्वतः पर्वतसमानैः वानरैः पन्थाः रक्ष्यते। यदा तत्र सैन्ये प्रविष्टः, तदा राक्षसैः गृहीतः, बहुधा परीक्षितः। वानरैः जानुभिः, मुष्टिभिः, दन्तैः, तलैश्च सघ्नतः, मध्ये सैन्यस्य आकृष्य, बहुधा ताडितः। सर्वत्र आकृष्यमाणः, रामस्य सभायाम् उपनितः, रक्तस्रावी, दुर्बलः, मूर्च्छितः अभवम्। वानरैः ताड्यमानः, अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थितः; तदा राघवेण दैवयोगात् रक्षितः — 'मा हन्यताम्' इति। अत्र रामः शस्त्रपाणिः, लङ्काद्वारे स्थितः, सागरं पर्वतशिलाभिः पूरयित्वा। गुरुडव्यूहं विधाय, सर्वतः वानरैः परिवृतः, महाबलः रामः माम् उत्सृज्य, लङ्कां प्रति साक्षात् अभिमुखः। भित्तिं प्राप्नुवन् पूर्वं, शीघ्रं एकं निश्चितुम् अर्हसि — शीघ्रं सीतां प्रत्यर्पय वा, युद्धं दातुं वा।" एवमुक्त्वा, रावणः तद्वचनं शृण्वन्, चिन्तयित्वा, पुनः शार्दूलं प्रति महद् वाक्यम् अब्रवीत् — "देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः, मम युद्धे स्थिताः अपि, अहं सीतां न त्यजामि, सर्वलोकभीतः अपि।" एवमुक्त्वा, महाबलः रावणः पुनः शार्दूलं प्रति उवाच — "वानरेषु के वीर्यवन्तः? कः तेषां तेजस्वी, कः रूपवान्? के वानराः दुरासदाः? केषां पुत्राः पौत्राः च? सत्यम् आख्याहि राक्षस। तेषां बलाबलम् ज्ञात्वा, यथायोग्यं आचरिष्यामि; युद्धकामेन संख्या ज्ञेयाः।" एवमुक्तः रावणेन, उत्तमः गुप्तचरः शार्दूलः तस्य संनिधौ वाक्यम् अब्रवीत् — "अत्र अर्कस्य पुत्रः राजसः च, युद्धे दुर्जयः; अत्र चाम्बवान् गद्गदस्य पुत्रः प्रसिद्धः। गद्गदस्य अन्यः पुत्रः, शतक्रतुप्रशिष्यः, यस्य पुत्रेणैव राक्षसानां नाशः कृतः। अत्र धर्मपुत्रः सुसेणः धर्मात्मा महाबलः; अत्र सोमपुत्रः दधिमुखो वानरः सौम्यः। अत्र सुमुखः, दुर्मुखः, वेगदर्शी वानरः; स्वयम्भुवा मृत्युरिव वानररूपेण कृतः। अत्र सेनापतिः नीलः अग्निपुत्रः; अत्र पवनपुत्रः हनुमान् प्रसिद्धः। अत्र इन्द्रपौत्रः अंगदः दुर्जयः युवराजः; अश्विनीकुमारयोः पुत्रौ मैन्दः द्विविदः च। ततः वैवस्वतस्य पञ्च पुत्राः, यमोपमवीर्यः — गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च। दशकोट्यः युद्धोत्सुकाः वानरवीर्यवन्तः; शेषाः देवपुत्राः, तेषां संख्या वक्तुं न शक्यते।