śatānandasya vākyam śrutvā vākyakuśalaḥ mahāmuniḥ viśvāmitraḥ pratyuvāca—“bhagavan, mayā kimapi nāparāddhaṃ, yathā reṇukā bhārgavena samāyuktā tathā munipatnyā saha saṃyogaḥ kṛtaḥ.” iti. evaṃ prajñāvato viśvāmitrasya vākyam śrutvā śatānandaḥ tejovān rāmaṃ vākyam abravīt—“svāgataṃ te mahābāho! dhanyastvam, rāghava, yat tvam ajita-mahātapasaḥ viśvāmitrasya preryamāṇaḥ iha samāgataḥ. viśvāmitro hy anantatejā brahmarṣir apāra-karmā, tapobalena prāptavān paramāṃ gatim; tasya śreṣṭhatāṃ jānāmi. rāma, tvatto dhanyataraḥ kaścit na vidyate, yato hi kuśikātmajaḥ mahātapā tava rakṣitā asti. śṛṇu me, yathāśakti yathārthaṃ kauśikasya mahātmanaḥ caritaṃ vakṣyāmi. sa rājā dharmavit śatrūn nigrahītā, prajānāṃ hitārthī, jñānavān, cirakālaṃ dharme sthitaḥ. prajāpateḥ putro 'bhūt kuśa-nāma rājā; tasya putraḥ balavān dharmātmā ca kuśanābhaḥ. kuśanābhasya putraḥ gādhiḥ nāma viśrutaḥ, gādheḥ putraḥ mahāmuniḥ tejovān viśvāmitraḥ. sa viśvāmitraḥ mahābalaḥ mahāyaśāḥ sahasrāṇi varṣāṇi pṛthivīṃ samyag arājayat. kadācit sa mahātejā rājā sainyena parivṛtaḥ, balaughaiḥ saha, pṛthivīṃ paryaṭan nagarāṇi, rāṣṭrāṇi, nadīḥ, mahāgirīn, āśramāṃś ca krameṇa viharann ekasmin āśrame samāgacchat. sa vasiṣṭhasya tapovanaṃ prāpa, yat puṣpavatībhir latābhiḥ vṛkṣaiś ca śobhitaṃ, nānā-mṛgagaṇair āvṛtaṃ, siddhacāraṇasevitam. tat devāsuragandharvakinnaraiḥ ca samāyuktam, śāntaṃ, mṛgagaṇaiḥ sevitaṃ, dvijagaṇaiḥ paripālitam. brahmarṣigaṇaiḥ saṅkulam, devarṣigaṇānvitam, mahātapobhir āśritam, tapobalena vahni-sadṛśam. tatra satataṃ brahmā-sadṛśāḥ prakhyātāḥ ṛṣayaḥ, ke'pi udakāśanāḥ, ke'pi vāyubhakṣāḥ, ke'pi patraparṇāśanāḥ. ke'pi phalamūlāśanāḥ, jitendriyāḥ, jitakāṣṭhāḥ, valakhilyāḥ, svādhyāya-yajña-parāḥ. anyaiḥ vaikhānasair muniḥ sarvataḥ śobhitaṃ tat tapovanaṃ viśvāmitraḥ vijigīṣuṇāṃ śreṣṭhaḥ dadarśa, yad iva brahmalokam. idānīṃ śṛṇu śrīmad-vālmīki-rāmāyaṇasya bālakāṇḍe dvipañcāśattamaṃ sargam. vasiṣṭhaṃ dṛṣṭvā viśvāmitraḥ mahābalaḥ parama-prītiman abhavat; sa vīraḥ vasiṣṭhaṃ mantravidāṃ varaṃ praṇamya avadat. vasiṣṭho 'pi mahāmuniḥ taṃ abhinandya āsanaṃ pradadau. viśvāmitraḥ kṛtāsanaḥ san, vidhivat phalamūlāni tasmai upāyanīya dadau. sa vasiṣṭhena svāgatena satkṛtaḥ rājā tapasvināṃ, agnihotrāṇāṃ, śiṣyagaṇasya ca kṣemaṃ paryapṛcchat. tataḥ viśvāmitraḥ mahātejā vṛkṣasaṃstheṣu ṛṣigaṇeṣu madhye vasiṣṭhaṃ kuśalaṃ vākyam abravīt. vasiṣṭho brahmāputraḥ mantravidāṃ varaḥ, sukhāsīnam viśvāmitraṃ nṛpatiṃ tapobalasampannam papraccha—“rājan, sarvaṃ kṣemaṃ te? dharmeṇa prajāḥ pālayasi? dharmarājasya vṛtte vartase? sevakāḥ te samyak paripālitāḥ? te tava śāsane sthitāḥ? sarvāndviṣaḥ jitavān asi? sainyaṃ, koṣaḥ, mitrāṇi, putrāḥ, pautrāḥ ca kṣemāḥ? tvam naraśārdūla, nirdoshaḥ asi?” rājā vasiṣṭham pratyuvāca—“sarvatra kṣemaṃ.” viśvāmitro mahātejā vasiṣṭhaṃ vinayānvitam uvāca. tau cirakālaṃ dharmasaṃbhāṣaṇena parasparam paramānandaṃ prāptau. atha samāpte samāgame, vasiṣṭhaḥ rāghava, viśvāmitraṃ prahasan iva vākyam abravīt—“etat mahatā sainyena saha tava atithyaṃ kartum icchāmi, mahābāho! mama yogyam atithyaṃ pratigṛhāṇa.” “tvam atithīnāṃ śreṣṭhaḥ, rājann, pūjanīyaḥ asi; tasmāt yat mayā sādaram upakalpitam tat pratigṛhāṇa,” iti vasiṣṭhena uktam śrutvā viśvāmitraḥ prajñāvān uvāca—“bhagavan, tavābhinandana-vākyena sarvam kṛtam. yat phalamūlaṃ, pādyaṃ, arghyaṃ, tvad-darśanam ca iha labhyate, tena sarvatra pūjitaḥ asmi. tvām praṇamya gamayiṣyāmi, māṃ saumya-dṛṣṭyā paśya.” iti rājñā uktam śrutvā vasiṣṭhaḥ dharmātmā punaḥ punaḥ nimantrayat. gādhiputraḥ vasiṣṭhaṃ pratyuvāca—“yathā bhavān icchati tathāstu, bhagavan, bhavatu.” evam uktvā vasiṣṭhaḥ mantravidāṃ varaḥ pramuditaḥ pāpavimuktam kalmāṣīṃ samāhūya atithyaṃ saṃvidhāya.