ततः दशग्रीवः रावणः समीपस्थं महोदरं सम्बोध्य उवाच— शीघ्रं गुप्तचरान् मम समीपं आनीय इति रात्रिचरः आज्ञापयत्। महोदरः तद्वचनं श्रुत्वा ततः शीघ्रं गुप्तचरान् आह्वयत्। तदनन्तरं गुप्तचराः राज्ञः आज्ञया शीघ्रं आगत्य तस्य पुरतः अञ्जलिं कृत्वा विजयाय आशीर्वादं ददुः। तदा राक्षसाधिपः रावणः तान् गुप्तचरान्— ये निष्ठावन्तः, वीर्यवन्तः, स्थिरमनसः, निर्भयाश्च— सम्बोध्य उवाच। युवां तस्माद् गत्वा रामस्य अभिप्रायं परीक्ष्य, ये तस्य स्नेहेन समीपस्थाः तस्य मन्त्रस्य च ज्ञातारः, तेषां व्यवहारं ज्ञात्वा आगच्छत। कथं सः शय्यां करोति, कथं जागरणं करोति, अद्य किं करिष्यति— सर्वं सम्यक् ज्ञात्वा, किंचिदपि न विस्मृत्य, पुनः आगच्छत। शत्रुं गुप्तचरैः ज्ञात्वा भूमिपालाः अल्पेन प्रयासेन युद्धे तं समागम्य जयन्ति। गुप्तचराः 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाचुः, हृष्टाः राक्षसाधिपं पूजयन्तः, तस्य पुरतः व्याघ्रं स्थापयित्वा, प्रदक्षिणं चक्रुः। ततः ते गुप्तचराः महात्मानं राक्षसश्रेष्ठं प्रदक्षिणं कृत्वा, यत्र रामः लक्ष्मणः च स्थितौ, तत्र गच्छन्ति। ते सुर्वेलगिरिसमीपे गुप्तं स्थित्वा रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं विभीषणं च दृष्टवन्तः। तद्वानरसेनां दृष्ट्वा भयेन कम्पिताः, तान् धर्मात्मा विभीषणः अपश्यत्। विभीषणः तत्र स्थितः तान् गुप्तचरान् यथासम्भवम् गृहीत्वा, एकं राक्षसं 'एष दुष्टः' इति निगृह्य, अन्यं मुक्तवान्। सः अपि रामेण मुक्तः, कपिभिः मार्यमाणः; करुणया रामः अन्यान् राक्षसान् अपि मुक्तवान्। ते गुप्तचराः कपिवीर्येण शीघ्रं पीडिताः, हतप्राणाः, मोहग्रस्ताः, पुनः लङ्कां प्रत्यागच्छन्। इदानीं श्लोकत्रिंशोऽध्यायः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे श्लोकत्रिंशोऽध्यायः। ततः गुप्तचराः लङ्काधिपाय रामः अचलसेनया सुर्वेलगिरौ स्थितः इति निवेदयन्ति। गुप्तचरैः बलवान् रामः आगतः इति श्रुत्वा रावणः किञ्चित् चिन्तितः, शार्दूलं सम्बोध्य उवाच। तेन रात्रिचरेण 'तव रूपं न यथायोग्यं, दुःखितः दृश्यसे; नूनं क्रुद्धशत्रूणां हस्ते न पतितः?' इति पृष्टः। तदा शार्दूलः राक्षसशार्दूलः भयभीतः शनैः वाचं प्राह। 'राजन्, कपिश्रेष्ठाः न विचालनीयाः; ते वीर्यवन्तः, शक्तिमन्तः, राघवेन रक्षिताः। न च तैः सह संवादः शक्यः; न चत्र प्रश्नः कर्तुं शक्यः। सर्वतः पर्वतसमानैः वानरैः पन्थाः रक्षितः। यदा अहं तत्र सेनायां प्रविष्टः, दृष्टः, तदा राक्षसैः गृहीतः, बहुशः परीक्षितः। कपिभिः अङ्गैः, मुष्टिभिः, दन्तैः, ताडनैः, घातितः, सेनायां मध्ये तैः अपारैर् अपसारितः। सर्वत्र अपसार्य, रामस्य सभायां नीतः, रक्तस्रावी, निर्बलः, मुमूर्च्छितः। कपिभिः मार्यमाणः, अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थितः; राघवेन 'न मारयत' इति मुक्तः। रामः धनुष्मान् लङ्काद्वारे स्थितः, महाब्धिं पर्वतशिलाभिः पूरयित्वा। गुरुडव्यूहं स्थापित्य, सर्वतः वानरैः परिवृतः, बलवान् रामः मां मुक्त्वा लङ्कां प्रति ध्रुवं आगच्छति। सः प्राक् प्राकारं आगच्छेत्, शीघ्रं एकं निर्णीय— वा सीतां प्रत्यावर्तय, वा युद्धं दत्त।' एवं श्रुत्वा, विचार्य, राक्षसाधिपः रावणः शार्दूलं प्रति महतीं वाचं प्राह। 'देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः अपि मया युद्धे संप्रयुज्य, सर्वलोकभीतेन अपि, सीतां न त्यजामि।' एवं उक्त्वा, बलवान् रावणः पुनः उवाच— 'सेनां दृष्टवान्, के एते वानरवीराः?' 'कः तेषां तेजः, के तेषां स्वरूपाः, सौम्य? के एते वानराः दुर्जयाः? केषां पुत्राः, पौत्राः? सत्यं वद, राक्षस।' 'तेषां बलाबलम् ज्ञात्वा यथायोग्यं करिष्यामि। युद्धे इच्छुः तेषां संख्या ज्ञातव्या।' एवं रावणेन उक्तः, श्रेष्ठः गुप्तचरः शार्दूलः रावणस्य पुरतः वाचं प्रारभत। 'अत्र अर्कस्य राजसस्य च पुत्रः, युद्धे दुर्जयः; अत्र च, राजन्, जाम्बवान् गद्गदस्य पुत्रः कीर्तिमान्। अन्यः गद्गदस्य पुत्रः, शतकृतोः गुरोः पुत्रः; तस्य पुत्रेणैव राक्षसानां महाहिंसा कृतः। अत्र सुसेनः धर्मात्मा महाबलः धर्मस्य पुत्रः; अत्र दधिमुखो वानरः, सोमस्य पुत्रः, सौम्यः। अत्र सुमुखः, दुर्मुखः, वेगदर्शी वानरः; नूनं स्वयम्भुवाः मृत्युरेव वानररूपेण कृतः। अत्र नीलः सेनापतिः, अग्निपुत्रः; अत्र मारुतस्य पुत्रः, हनुमान् प्रसिद्धः। अत्र अंगदः दुर्जयः महाबलः युवराजः, इन्द्रस्य पौत्रः; तौ मैन्दः द्विविदः च अश्विनोः पुत्रौ महाबलौ। पञ्च वैवस्वतस्य पुत्राः, कालान्ते यथाकालः क्रूराः— गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः।' एवं रावणस्य समक्षं शार्दूलः तेषां वानरवीर्यं, तेजः, वंशं, संख्या च सम्यक् निवेदयत्।