एवमुक्तौ तु शुकसारणौ लज्जमानौ परस्परं वीक्ष्य, ततः निर्गत्य रावणं जयशब्दैः अभ्यनन्दताम्। ततो दशग्रीवः समीपस्थितं महोदरं संबोधितवान्—"शीघ्रं गुप्तचरस्समीपं मम आनय" इति तम् रात्रिचरः आज्ञापयत्। महोदरः तस्य आदेशं श्रुत्वा तत्क्षणादेव गुप्तचरान् आहूय समुपस्थितवान्। ते गुप्तचराः राज्ञः आज्ञया शीघ्रं समागत्य, कृताञ्जलयः, विजयाशिषः प्रादाय तस्य पुरतः स्थिताः। ततः राक्षसराजः रावणः तान् गुप्तचरान्, ये निष्ठावन्तः, शूराः, स्थिरचित्ताः, निर्भयाश्च, इति विज्ञाय, इदं वचनमब्रवीत्—"युवां गच्छतमिह, रामस्य चित्तवृत्तिं परीक्षेथां; ये तस्य स्नेहेन समीपस्थाः, मन्त्रदर्शिनश्च, तेषां व्यवहारं ज्ञात्वा, कथं स शय्यां करोति, कथं रक्षां करोति, अद्य किं करिष्यति इति सम्यग्विज्ञाय, किंचित् अपि अतीत्य न प्रतिनिवर्तेताम्।" "यदा शत्रुं गुप्तचरैः विज्ञायते, तदा पृथिव्याः प्राज्ञाः नृपाः अल्पेन प्रयत्नेन युद्धे तं निगृह्णन्ति" इति तान् उपदिश्य, गुप्तचराः "एवं अस्तु" इति प्रत्यूचुः, तदा राक्षसराजं समादृत्य, व्याघ्रं पुरतः स्थापयित्वा, प्रदक्षिणं चक्रुः। ततः ते गुप्तचराः, महात्मानं राक्षसश्रेष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य, यत्र रामः लक्ष्मणश्च तत्र प्रति जग्मुः। ते सुवेलपर्वतसमीपे गूढाः सन्तः, रामं लक्ष्मणं च, सुग्रीवविभीषणसहितौ, दृष्टवन्तः। तत्र तदनु, तां सेनां दृष्ट्वा, ते गुप्तचराः भयाकुलिताः अभवन्; तान् धर्मात्मा विभीषणः दृष्टवान्। विभीषणः तत्र स्थितः, तान् आकस्मात् गृहीत्वा, "एष पापः" इति एकं राक्षसं जग्राह। तं अपि वानरैः हन्यमानं, रामः करुणया विमोचयामास; अन्यान् अपि राक्षसान् सः दयया मुक्तवान्। ते गुप्तचराः, वीर्यवन्तः शीघ्रगामिनः वानरैः पीडिताः, पुनः लङ्कां प्रत्यागच्छन्, श्रान्ताः, मूढचित्ताश्च। एवं कृत्स्नं चरित्रं समाप्तम्; युध्दकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः गुप्तचराः लङ्केश्वरं निवेदितवन्तः—"रामः, अचलसेनया सह, सुवेलपर्वते निवेशितः" इति। तद्वचनं श्रुत्वा, बलवान् रामः आगतः इति ज्ञात्वा, रावणः किंचित् उद्विग्नः अभवत्, शार्दूलं च संबोधितवान्—"त्वदीयं रूपं यथायोग्यं न दृश्यते, त्वं च शोकाकुलोऽसि रात्रिचर; नूनं कोपितशत्रूणां हस्ते न पतितः किल?" एवं रावणेन उक्तः, शार्दूलः राक्षसश्रेष्ठः, भीतार्तः शनैः वचनमब्रवीत्—"राजन्, वानरश्रेष्ठाः विचेष्टयितुं न शक्याः; ते वीर्यवन्तः, बलिनः, राघवेण च रक्षिताः। तैः सह संवादः न शक्यः, न चात्र पृच्छा कर्तुं शक्या; सर्वतः पर्वतसमानबलैः वानरैः मार्गः रक्षितः।" "यदा अहं तत्र सेनायां प्रविष्टः, तदा तैः राक्षसैः गृहीतः, बहुधा परीक्षितश्च। ततः वानरैः जानुना, मुष्टिना, दन्तैः, ताडितः, हस्तैः च बहुशः ताडितश्च, तैः निःश्वासदुष्करैः सेनायां सर्वतः अपसारितः। एवं सर्वत्र विक्षिप्तः, रामस्य सभायाम् आनयितः, रक्तस्रावि शरीरः, दुर्बलः, मूर्च्छितश्च।" "वानरैः ताड्यमानः, कृताञ्जलिः प्रार्थितः, सुदैवात् राघवेण रक्षितः—'एनं मा हन्याथ' इति। अत्र रामः, धनुष्पाणिः, लङ्काद्वारे स्थितः, महोदधिं पर्वतशिलाभिः पूरयित्वा। गरुडव्यूहम् आस्थाय, सर्वतः वानरैः परिवृतः, रामः, माम् मुक्त्वा, लङ्कां प्रति अग्रे गच्छति।" "तस्मात्, यावत् सः लङ्कायाः प्राकारं न प्राप्नोति, शीघ्रं एकं निश्चित्य, वा सीतां प्रतिप्रयच्छ, वा युद्धं प्रयच्छ।" एवं श्रुत्वा, राक्षसाधिपः रावणः, तद्वचः विचार्य, शार्दूलं प्रति इदं महद् वचनमब्रवीत्—"यदि सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, दानवाश्च मयि युद्धं कुर्वन्तु, तथापि अहं सीतां न दास्यामि, सर्वलोकभीतः अपि।" एवं उक्त्वा, बलवान् रावणः पुनः अवदत्—"त्वया सेना निरीक्षिता; एतेषां वानराणां के वीराः?" "कः तेषां तेजस्वी? कः तादृशः? ये वानराः दुर्धर्षाः, ते के? केषां पुत्राः पौत्राश्च? सत्यम् आख्याहि राक्षस।" "एतेषां बलाबलम् ज्ञात्वा, यथायोग्यं करिष्यामि; युद्धकामस्य संख्या ज्ञेय एव।" एवं रावणेन पृष्टः, श्रेष्ठः गुप्तचरः शार्दूलः, रावणस्य समीपे वचनमिदं आरब्धवान्—"अत्र अर्कराजसयोः पुत्रः, अजय्यः संग्रामे, दृश्यते; अत्र चाम्बवान् गद्गदस्य सुप्रसिद्धः पुत्रः। अन्यः गद्गदपुत्रः, शतक्रतुप्रशिष्यः, यस्य पुत्रेणैव राक्षसानां महद्वधं कृतम्।" "अत्र धर्मपुत्रः सुसेनः, धर्मात्मा, महाबलः; अत्र सोमपुत्रः दधिमुखो वानरः, सौम्यः। अत्र सुमुखः, दुर्मुखः, वेगदर्शी च शीघ्रगामी वानरः; नूनं स्वयंभुवा मृत्युरेव वानररूपेण सृष्टः।" "अत्र सेनापतिः नीलः, वह्निपुत्रः; अत्र च वायुपुत्रः हनुमान्, सुप्रसिद्धः। अत्राङ्गदः, दुर्धर्षः, महाबलश्च, इन्द्रस्य पौत्रः; तथा मैन्दः द्विविदश्च, अश्विन्योरपि महाबलौ पुत्रौ।" एवं शार्दूलः रावणाय तेषां वानरवीराणां परिचयं निवेदयामास।