शतानन्दः कुशिकात्मजं रामं प्रति सान्त्वितचित्तः पृष्टवान्—“हे कुशिकपुत्र, मम गुरुः शान्तमना रामात् सत्कारं तथा अभिवादनं प्राप्तवान् वा?” तस्य वचनं श्रुत्वा महर्षिः विश्वामित्रः, वाक्यकुशलः, शतानन्दं प्रत्युवाच। “हे मुनीश्वर, मया किञ्चिदपि नापरिहितम्; भार्या पुनः ऋषिणा सह संगता, यथा रेणुका भर्गवेण सह।” विश्वामित्रस्य बुद्धिमतः वचनं श्रुत्वा शतानन्दः, महातेजाः, रामं प्रति उदारं वाक्यं अभाषत्। “स्वागतं ते, पुरुषश्रेष्ठ! सौभग्येन त्वं अत्र आगतः, हे राघव, अजेयेन महर्षिणा विश्वामित्रेण नीतः। विश्वामित्रः अपरिमिततेजाः ब्रह्मर्षिः, तस्य कर्माणि अगम्या, तपसा प्राप्तः; अहं तस्य परमं स्थितिं जानामि। त्वत्तो अधिकं सौभाग्यशाली पृथिव्यां कोऽपि नास्ति, हे राम, यः कुशिकसुतः महातपस्वी तव रक्षकः अस्ति। शृणु, यथाशक्ति यथावृत्तं महर्षेः कौशिकस्य चरितं अहं ते कथयामि; मम वचनं श्रुणु। सः राजा धर्मात्मा, दीर्घकालं शत्रुनिग्रही, धर्मज्ञः, ज्ञानसम्पन्नः, प्रजाहितनिरतः आसीत्। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम राजा आसीत्, तस्य पुत्रः बलवान् परमधर्मात्मा कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः प्रसिद्धः, गाधेः पुत्रः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः। सः महाबलः विश्वामित्रः भूमिं बहुशः वर्षाणि अधिराज्यं कृत्वा राजत्वं कृतवान्। एकदा महातेजाः राजा सेना संगृहीत्वा, सेनाविभागैः परिवृतः, भूमिं प्रविशत्। नगराणि, राज्यानि, नद्यो महागिरिं च सम्प्राप्तः, आश्रमान् क्रमशः गच्छन् एकं आश्रमं प्राप्तवान्। सः वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप्तवान्, यः विविधपुष्पलतावृक्षैः शोभितः, नानाविधजान्तुभिः पूर्णः, सिद्धगन्धर्वचारणैः सेवितः। देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभितः, शान्तमृगसंघैः पूर्णः, द्विजर्षिसमूहैः सेवितः। ब्रह्मर्षिसमाजैः कृतसम्पूर्णः, देवार्षिसमूहैः सेवितः, महात्मभिः तपःसिद्धैः अग्निसदृशैः तपसा वासितः। सदा ब्रह्मसदृशैः महर्षिभिः पूर्णः, केचित् उदकवृत्त्याः, केचित् वायुवृत्त्याः, केचित् पत्रपर्णभक्ष्याः। फलमूलभक्ष्याः, संयतात्मानः, जितदोषेन्द्रियाः, वलखिल्याः जपहोमपरायणाः तत्र आसन्। सर्वतः वैखानसैः अन्यैः ऋषिभिः शोभितः, विजयी महाबलः विश्वामित्रः वसिष्ठाश्रमं अपश्यत्, यः ब्रह्मलोकसदृशः आसीत्। अथ वल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रः तं दृष्ट्वा परमं हर्षं प्राप्तवान्; वीरः रामः श्रद्धया वसिष्ठं मन्त्रवाचां श्रेष्ठं प्रणम्य स्थितः। महर्षिः वसिष्ठः तम् अभ्यागतं प्रत्युवाच—“स्वागतं ते,” इति, तथा पूज्यः ऋषिः तस्य आसनं दत्तवान्। विश्वामित्रः बुद्धिमान् उपविष्टः, तस्य वसिष्ठः यथाक्रमं फलमूलानि समर्पितवान्। वसिष्ठस्य सत्कारं प्राप्त्वा, राजा तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां कुशलं पृष्टवान्। तस्मिन्नेव काले विश्वामित्रः महातेजाः वसिष्ठं, ऋषिराजं, वृक्षसमूहमध्ये, शुभवचनं अभाषत्। वसिष्ठः मन्त्रवाचां श्रेष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, विश्वामित्रं, तपस्विनं, सुखोपविष्टं, पृष्टवान्—“हे राजन्, सर्वं कुशलं वा? धर्मेन प्रजाः पालयन् तान् आनन्दयसि वा? धर्मराजस्य आचरणेन शासनं करोति वा? सेवकाः यथायोग्यं लभन्ते वा? ते आज्ञां पालनशीलाः वा? सर्वान् शत्रून् विजित्य स्थितः वा, हे शत्रुनाशन? हे पुरुषसिंह, हे निष्पाप, सेनायाः, कोशस्य, मित्राणां, पुत्रपौत्राणां कुशलं वा?” राजा वसिष्ठं प्रत्युवाच—“सर्वत्र कुशलं,” इति; विश्वामित्रः महातेजाः वसिष्ठं विनयं युक्तं प्रत्यभाषत्। दीर्घं धर्मसंवादं कृत्वा, तौ उभौ परमं हर्षं प्राप्तौ, परस्परं आनन्दं अनुभूतवन्तौ। तदनन्तरं संवादान्ते, वसिष्ठः, हे राघव, विश्वामित्रं प्रत्यस्मितमिव वचः उवाच— “मम इच्छा अस्ति, तव महाबलायाः सेनायाः तथा तव, अपरिमितमहत्त्वस्य, सत्कारं कर्तुम्; यथायोग्यं मम सत्कारं स्वीकरोतु। त्वं अतिथि-श्रेष्ठः, हे राजन्, अतिशयेन पूजनीयः, यथायोग्यं तव पूजां स्वीकरोतु।” एवं वसिष्ठेन उक्तः, विश्वामित्रः महाबुद्धिः प्रत्युवाच—“सत्कारः तव वचनैः कृतः, हे राजन्।” “हे पूज्य, यानि फलमूलानि तव आश्रमे सन्ति, पादप्रक्षालनाय जलं, आचमनाय जलं, तथा तव पूज्यस्य दर्शनं—सर्वथा, हे महाबुद्धे, मम यथोचितं सत्कारं कृतं; अहं तव नमः कृत्वा प्रस्थितुं इच्छामि—त्वं मां स्नेहदृष्ट्या पश्य।” राजा एवं उक्तवान्, वसिष्ठः धर्मात्मा पुनः पुनः आमन्त्रयामास। गाधिपुत्रः वसिष्ठं प्रत्युवाच—“एवं भवतु! यथाऽभिप्रेतं पूज्यस्य, तथा भविष्यति, हे मुनीश्वर।