कुशिकात्मज, रामः महात्मा इह आगतः सत्कृत्य सत्कृतः किम् मया गुरुणा? कुशिकात्मज, इह आगतम् रामं प्रशान्तचित्तेन मया गुरुणा किम् सत्कृत्याभिनन्दितम्? इति शतानन्दः महर्षिं विश्वामित्रं पप्रच्छ। तस्य वाक्यानि श्रुत्वा वाक्यकुशलः महात्मा विश्वामित्रः शतानन्दं प्रत्युवाच— “महर्षे, मया किञ्चित् अपि न विस्मृतम्। भार्या मुनिना पुनः संगता, यथा रेणुका भर्गवेण।“ इति विद्वांसं विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा तेजस्वी शतानन्दः रामं प्रति उवाच— “स्वागतम् ते, नरश्रेष्ठ! सौभग्येन त्वया आगतम्, अजेयेन महर्षिणा विश्वामित्रेण नेतृकृत्य। विश्वामित्रः अपरिमेयतेजाः ब्रह्मर्षिः, तपसा प्राप्य परमां स्थितिम्, तां अहं वेद्मि। त्वत्तः धन्यः कश्चन नास्ति, राम, यस्य रक्षिता कुशिकसुतः महातपाः। शृणु मया यथाशक्ति यथावत् कौशिकस्य महर्षेः चरितम्। धर्मात्मा स राजा, शत्रुनिग्रही, दीर्घकालं धर्मविद्, ज्ञानसम्पन्नः, प्रजाहिते रतः आसीत्। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम राजा आसीत्, तस्य पुत्रः बलवान् धर्मात्मा कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः ख्यातः, गाधेः पुत्रः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः। स बलवान् विश्वामित्रः पृथिवीं सहस्रशः वर्षाणि राजा भूत्वा अपालयत्। कदाचित् स महातेजाः राजा स्वबलम् समाहूय, सेनाभिः परिवृतः, पृथिवीं विचचार। नगराणि, राष्ट्राणि, नद्यः, गिरिप्रस्थानि, आश्रमांश्च अनुक्रम्य सः एकस्मिन् आश्रमे आगतः। सः वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप, यः नानाविधलता-पुष्पवृक्षैः शोभितः, बहुविधमृगसंकीर्णः, सिद्धचारणसेवितः। देवदानवगन्धर्वकिंनरैः सः शोभितः, शान्तैः मृगैः पूर्णः, द्विजातिसंघैः उपासितः। ब्रह्मर्षिसमूहैः संकीर्णः, देवरर्षिगणैः सेवितः, महात्मभिः तपसा दीप्तैः अग्निसदृशैः आसीत्। सदा ब्रह्मसमाः महर्षयः तत्र स्थिताः, केचित् आपः पिबन्तः, केचित् वायुभक्षः, केचित् पत्रभक्षः। फलमूलाशनाः, संयतात्मानः, जितकोपाः, जितेन्द्रियाः, वालखिल्यादयः जपहोमपरायणाः तत्र आसन्। अन्यैः वैखानसैः सर्वतः शोभितः स आश्रमः, विजिगीषुणा महात्मना विश्वामित्रेण दृष्टः, स वसिष्ठाश्रमः ब्रह्मलोकमिव बभौ। इदानीं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतः द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु। तत्र दृष्ट्वा वसिष्ठम्, महाबलः विश्वामित्रः परमं हर्षम् उपजगाम, सः प्रणतः वसिष्ठं मन्त्रवितां श्रेष्ठम्। वसिष्ठः महर्षिः तम् अभिवाद्य उवाच— “स्वागतम् ते,” इति, आसनं च न्यवेदयत्। उपविष्टे महात्मनि विश्वामित्रे, महर्षिः वसिष्ठः फलं मूलं च नियमानुसारं तस्मै उपाहरत्। वसिष्ठात् सत्कारं प्राप्य, स राजा तपस्विनां, वह्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पप्रच्छ। तदा विश्वामित्रः महातेजाः वृक्षमण्डले स्थितः मुनिश्रेष्ठं वसिष्ठं हितवाक्यं अब्रवीत्। वसिष्ठः मन्त्रवितां श्रेष्ठः, ब्रह्मपुत्रः, आसने सुखस्थितं तपस्विनं राजानम् विश्वामित्रं पप्रच्छ— “राजन्, कुशलं ते? धर्मेण प्रजाः पालयसि? धर्मिष्ठेन आचारेण राज्यं पालयसि किम्? सेवकाः ते सम्यक् पाल्यन्ते? तेाज्ञायाः वशे तिष्ठन्ति? सर्वशत्रवः जिताः? बलं कोशः मित्राणि पुत्राः पौत्राश्च कुशलिनः किल?“ राजा वसिष्ठं प्रत्युवाच सर्वत्र कुशलम्, महातेजाः विश्वामित्रः विनयसम्पन्नं वसिष्ठं वाक्यं अब्रवीत्। दीर्घकालं धर्मसंवादेन तौ परमं हर्षं प्राप्य, परस्परं हृष्टौ। ततः संवादान्ते वसिष्ठः, राघव, विश्वामित्रं स्मयमान इदं वचनम् अब्रवीत्— “मम महाबलाय ते चानन्त्याय सैन्याय च सत्कारः कर्तुम् इच्छामि। मया कृतं सत्कारं त्वं प्रतिगृहाण। त्वं अतिथीनां श्रेष्ठः, राजन्, परमयत्नेन पूज्यः।“ एवं वसिष्ठेन उक्तः, विश्वामित्रः महाबुद्धिः प्रत्युवाच— “वचनेन, राजन्, सत्कारः कृतः। यद् आश्रमे ते फलं मूलं वा, पाद्यं अर्घ्यं च, भगवत्साक्षात्कारः च, सर्वथा अहं सत्कृतः। नमः ते, गच्छामि, सौमित्रदृष्ट्या मां पश्य।“ एवम् उक्ते राज्ञा, धर्मात्मा वसिष्ठः पुनः पुनः तम् आमन्त्रयामास। एवं स महर्षिवर्ययोः संवादः, अतिथिसत्कारः च, धर्ममयः संप्रत्यायः च, कौशिकवंशस्य विश्वामित्रस्य च महत्त्वं, राघवस्य सौभग्यं च, शतानन्देन रामाय कथितम्।