सुखोपविष्टौ तौ राजपुत्रौ दृष्ट्वा, महर्षिः शतानन्दः परमर्षिं विश्वामित्रं समभाषत। स सान्त्वपूर्वकं प्राह—"भगवन्, मम जननी या दीर्घकालं तपसा युक्ता सा राजपुत्रस्य पुरतः प्रादुरासीदिति किं दृष्टवान्? या मम माता महात्मना तेजसा युक्ता, सा राघवाय सर्वभूताभ्यर्चनं वन्यैः फलमूलैः कृतवती वा? यच्च पुराकाले मम जनन्या देवेन यद् दुःखमुपगतं, तत् रामाय निवेदितमिति किम्? कौशिक, या मम माता मुनिपत्नीनां श्रेष्ठा, सा रामदर्शनानन्तरं ममाचार्येण सह संयोगमुपगता वा? कुशिकात्मज, ममाचार्यः कृतात्मा रामं प्राप्तं पूजितं महात्मानं सत्कृतवानिति किम्? पुनः कुशिकात्मज, ममाचार्यः प्रसन्नचित्तः रामस्यागमनं सत्कारं च प्राप्य तं सम्यगभिनन्ददिति किम्?" एवं श्रोतुमिच्छन्तं शतानन्दं महातेजाः वाक्यविशारदः विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"महर्षे, मया किञ्चिदपि न विस्मृतं; भार्या मुनिना सह पुनः संयोगमुपगता, यथा रेणुका भार्गवेण।" इति विश्वामित्रवाक्यानि श्रुत्वा महातेजाः शतानन्दः रामं प्रति वचनमुवाच—"स्वागतमस्तु ते, नरश्रेष्ठ! सौम्य, सौभग्येन त्वं प्राप्तोऽसि, अजय्येन महर्षिणा विश्वामित्रेण नीतः। विश्वामित्रोऽयं महातेजाः ब्रह्मर्षिः, तपसा दुर्निरीक्ष्यकर्मा, यस्य परं पदं मया ज्ञातम्। त्वत्तः श्रेयांसं लोके नास्ति, राम; कुशिकात्मा तपस्वी तव रक्षकः।" ततः स सान्त्वपूर्वकमुवाच—"शृणु, यथाशक्त्या यथावृत्तं कौशिकमहर्षेः चरितं कथयिष्यामि। स धर्मात्मा राजा बभूव, रिपून् जित्वा चिरकालं धर्मज्ञः, ज्ञाननिष्ठः, प्रजाहिते रतः। प्रजापतेः पुत्रो कुशो नाम राजा, तस्य पुत्रः पराक्रमी धर्मवान् कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिरिति ख्यातः, गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महानृषिः। स बलवान् विश्वामित्रो दीर्घकालं पृथिवीं शासनं कृत्वा नृपतिः बभूव। कदाचित् स राजा महातेजाः सेना-संयुतः पृथिवीं विचचार। स नगराणि, राष्ट्राणि, नदीन्, गिरिगणांश्च गच्छन्, मुनिवनानि क्रमशः सम्पश्यन्, एकस्मिन्वने न्यविशत्।" "स वसिष्ठस्याश्रमं प्राप, यत्र विविधान् पुष्पलतावृक्षान्, नानाविधान् मृगगणान्, सिद्धचारणनिषेवितान् ददर्श। देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः सेव्यमानं, शान्तैर्मृगैः पूर्णं, द्विजातिसमूहैः कीर्णं, ब्रह्मर्षिसमूहैः, देवर्षिसंघैश्च सेवितं, तपसा ज्वलद्भिः महात्मभिः अध्युषितं, अग्निसमानैस्तपसा दीप्तैः। तत्रापि जलाहारैर्वायुभक्षैः पत्रभक्षैश्च मुनिभिः, फलमूलाशनैः, जितेन्द्रियैः, वलखिल्यैश्च जपहोमपरैः, अन्यैश्च वैखानसैर्मुनिभिः सर्वतो भूषितं दृष्टवान्। विश्वामित्रः विजयी महाबलः वसिष्ठाश्रमं ददर्श, यः ब्रह्मलोकमिवाभूत्।" इति श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तत्र विश्वामित्रं दृष्ट्वा महाबलः परमानन्देन पूर्णः स वसिष्ठं मन्त्रवितां श्रेष्ठं सश्रद्धं प्रणेमे। वसिष्ठोऽपि महर्षिः तमुवाच—"स्वागतमस्तु," इत्यभिनन्द्यासनं ददौ। उपविष्टे तस्मिन्विश्वामित्रे, स मुनिवरः यथाविधि फलं मूलं चोपाहरत्। तां सत्कारपूर्वकां वसिष्ठस्योपचरणां लब्ध्वा, स नृपतिः तपस्विनां, अग्नीनां शिष्याणां च कुशलं पप्रच्छ। तदा महातेजाः विश्वामित्रो वटवृक्षमण्डले स्थितः वसिष्ठं कुशलमुवाच। वसिष्ठोऽपि मन्त्रवितां श्रेष्ठः ब्रह्मपुत्रः, सुखोपविष्टं तपस्विनं विश्वामित्रं पप्रच्छ— "राजन्, सर्वं कुशलं ते? धर्मेण प्रजाः पालयसि? धर्मात्मा राजा यथाव्रतं शासनं करोति वा? सेवकाः ते सम्यगुपपन्नाः? ते त्वदाज्ञायाः वशे स्थिताः? सर्वान् शत्रून् जितवान्? बलं कोशो मित्राणि पुत्रपौत्राश्च कुशलिनः? नरसिंह, पापरहित, सर्वत्र कुशलं वा?" इति। तं वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो वसिष्ठं प्रत्युवाच—"सर्वत्र कुशलमस्ति," इति। तौ चिरमधिगतं धर्मसंवादं कृत्वा, परमानन्देन परस्परं तुष्टौ। ततो वार्तासमाप्तौ वसिष्ठो वाक्यं स्मितपूर्वकं विश्वामित्रमुवाच—"महाबल, अनन्तवीर्य, त्वां च तव सैन्यं चातिथ्येन सत्कर्तुमिच्छामि; मत्तः यथार्हं गृहाण।