हरिमुख्यः स कपिः दिवि शक्रवत् प्रमोदमानः आकाशे विचरति, तं सहस्रशः शतसाहस्राणि कपयः अनुगच्छन्ति। तेषां महात्मनां कपीनां मध्ये, स्वबलवीर्येण गर्विताः गर्जन्तः ते, स एव तेषां नायकः। एषः अजेयः कोलाहलसमुद्रः प्रमथिनामकः कपिसेनानायकः, यं त्वं पश्यसि, नृपते, वातेन प्रेरितमेघसदृशः। तस्य कपिसैन्यस्य शीघ्रगामिनां कपीनां, उत्साहितस्य, सर्वतः संकुलस्य, तं रक्तप्रभं रूपं प्रकटितं यथा वातेनोत्थितरजः। यत्रायं घनरजः पुनः पुनः समुत्थाय वर्तते, तत्र कालमुखाः दीर्घलाङ्गूलिनः बलवन्तः कपयः दृश्यन्ते। यत्र शतसाहस्रशः कृतं सेतुं पश्यसि, नृपश्रेष्ठ, तत्र दीर्घलाङ्गूलिनां कपीनां नायकः गवाक्षः नाम। तं परिवृत्य, लङ्कां भञ्जितुम् उत्सुकाः, निनदन्ति ते कपयः, या लङ्का सदा फलद्रुमवती भ्रमरैः सेविता च। स पर्वतः, यत्र सूर्यः समप्रभः परिवर्तते, यस्य प्रभया मृगपक्षिणः तेनैव वर्णेन सदा शोभन्ते, तस्य शिखरे महर्षयः कदापि न याति; तत्र कामद्रुमाः सदा फलवन्तः। तस्मिन्सर्वोत्तमे पर्वते, यत्र परममधूनि सुलभानि, तत्र, नृपते, सः सौवर्णशिखरे रमते। हरिप्रवराणां नायकः केसरी नाम, सः कपिसेनापतिः; षष्टिसहस्राणि रम्याणि सौवर्णशिखराणि तस्य वशे। तेषु, पापरहित, एकः पर्वतश्रेष्ठः अस्ति, यथा त्वं राक्षसाणां मध्ये; तत्र केचित् कपयः कपिशुक्लवर्णाः, केचित् ताम्रमुखाः, केचित् मधुवर्णाः च। ते दूरस्थे पर्वते वसन्ति, तीक्ष्णदंष्ट्रनखायुधाः, सिंहवत् चतुर्दंष्ट्राः, व्याघ्रसमाः, दुस्सहाः च। सर्वे ज्वलनसमाः, दीप्तसर्पसदृशाः, दीर्घोत्क्षिप्तलाङ्गूलिनः, मदोन्मत्तगजोपमाः। महापर्वतसदृशाः, मेघगर्जननिनादिनः, पिङ्गलोद्भासितचक्षुषः, भीषणगत्यनुनादिनः। सर्वे, लङ्कां भेतुम् इच्छन्तः, तत्र स्थिताः; तेषां मध्ये वीरः स्वामी तिष्ठति। सः सततं विजयकामः सूर्यं पूजयति, नृपते, शतबलिः नाम पृथिव्यां प्रसिद्धः। स एव स्वसेनया लङ्कां भञ्जितुम् इच्छति; साहसिकः, बलवान्, पराक्रमी, स्ववीर्ये स्थितः। रामस्य प्रियार्थं, सः कपिः स्वजीवितेऽपि दया न करोति; गजः, गवाक्षः, गवयः, नलः, नीलः च अपि कपयः। एतेषां प्रतियोधानां दशकोटिभिः परिवृतः प्रत्येकः; तथा अन्ये अपि पर्वतविन्ध्यवासिनः कपिप्रवराः, येषां संख्या प्रचण्डत्वाच्च न ज्ञायते। सर्वे, नृपश्रेष्ठ, महाबलाः; पर्वतसमकायाः; क्षणेनैव पृथिवीं भग्नपर्वतसङ्कुलां कर्तुं समर्थाः। एवं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः आरभ्यते। सारणस्य वचनं श्रुत्वा, शुकः रावणं राक्षसेन्द्रं प्रति, सर्वां तां सेनां वर्णयित्वा, इदं वचनं प्रोवाच। पश्यसि वा, ये तिष्ठन्ति, मदोन्मत्तमहागजसदृशाः, गङ्गावतवटसदृशाः, सालहिमालयसदृशाः? एते, नृपते, दुष्प्रसह्याः, महाबलाः, कामरूपिणः; दैत्यदानवसदृशाः, देववीर्यसम्पन्नाः च। तेषां नव पञ्च सप्त च कोटयः सहस्रशः सन्ति; तथैव सहस्रशः शूलाः, शतानि गणाः अपि। एते सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, सदा किष्किन्धायां वसन्ति; देवगन्धर्वसम्भूताः, कामरूपिणः। तौ युवान्, ये देवसदृशवपुषौ तिष्ठतः, मैनद्विविदौ; संग्रामे तयोः तुल्यः नास्ति। तौ ब्रह्मणा अनुमोदितौ, अमृतं च पीतवन्तौ; इति श्रूयते, तौ बलात् लङ्कां भेतुं समर्थौ। यं तं पश्यसि, भग्नगजसदृशं स्थितं, सः कपिः क्रुद्धः सागरमपि कम्पयेत्। स एव, नाथ, लङ्कां प्रविशतुं इच्छति, वैदेह्याः तव च कृते; पश्य तम्, पूर्वं दृष्ट्वा पुनरागतं कपिम्। सः केसर्याः ज्येष्ठः पुत्रः, वातात्मजः, पवित्रनामधेयः हनुमान्, यः सागरं लंघयामास। सः कपिश्रेष्ठः, कामरूपः, बलवीर्यसम्पन्नः, यस्य गतिर्निरुद्धुं न शक्या, सदा गतिमान् स्वामीव। कदाचित् बाल्ये, उदितं सूर्यं दृष्ट्वा क्षुधार्तः, त्रिसहस्रयोजनपरिमाणं मार्गं पतितः। सः मनसा निश्चित्य, “अहं सूर्यं ग्रहीष्यामि, अन्यथा मे क्षुधा न निवर्तते,” इति, स्वबलगर्वितः, प्लुतवान्। न तं दुर्गमं देवं, यं न ऋषयः न दानवाः समाश्रयन्ते, प्रापितवान्; सः सूर्ये पतितः, पर्वते पतितवान्। तत्र पतितस्य कपेः अधःहनुः शिलायां अल्पतप्तः; तस्मात् सः हनुमान् इति प्रसिद्धः। मम आगमनसत्येन, सः कपिः मया विज्ञातः; तस्य बलं, रूपं, वीर्यं न वर्णयितुं शक्यते। स एव स्वबलात् लङ्कां भेतुम् इच्छति; यस्य कारणेन तव पताका इदानीं दीप्तिमती, या लङ्कायां स्थापिता—कथं त्वं तं कपिं विस्मरसि? अयं चान्यः वीरः, श्यामवर्णः, कमलनयनः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, लोके कीर्तिसम्पन्नः सारथिः। एवं सर्गानुक्रमेण कपिसैन्यस्य महिमा, तेषां नायकानां वीर्यं, तथा हनुमतः अद्भुतचरित्रं, रावणस्य समीपे शुकः प्रतिपादयामास।