एष सेनापतिः कपिकुलस्य नायकः पर्वतानां गुहासु निवसति, गर्जमानः, वन्यगजाः निगृह्य महान्ति दारूणि विदारयति। स कपिश्रेष्ठः आकाशे इन्द्रवत् प्रमोदते, तं सहस्रशः शतसहस्राणि अनुगच्छन्ति। तेषु महात्मसु कपिषु, गर्जमानः, स्वबलपराक्रमे अभिमानयुक्तः, स नायकः अस्ति। अयम् अप्रतिरोद्यो, उद्यतगर्जितः सेनापतिः प्रमाथी नाम्ना, राजन्, यं त्वं पश्यसि वातनुन्नमघमिव। तस्य कपिसैन्यं शीघ्रगमनं, उत्साहितं, सर्वतः प्रकटं, उद्यतं, रक्तवर्णं, वातोत्थितधूलिवत् दीप्तिमान् दृश्यते। यत्र सा गाढा धूलिः पुनः पुनः भ्रमति, तत्र तैः भीमैः कृष्णमुखैः दीर्घपुच्छैः बलिष्ठैः कपिभिः युक्तम्। यत्र शतशः शतसहस्राणि सेतुं निर्मितवन्तः, तत्र दीर्घपुच्छः कपिनायकः गवाक्षः नाम्ना अस्ति, राजन्। तं परिवृत्य, गर्जन्तः, लङ्कां बलात् विदारणाय उद्यताः, यत्र वृक्षाः सदा फलिनः मधुकृतः च रमन्ति। स पर्वतः, यं सूर्यः समप्रभः परिक्रमति, यस्य प्रभया मृगाः पक्षिणः च तद्वर्णयुक्ताः सदा दीप्तिमन्तः। यस्य शिखरे महर्षयः कदापि न गच्छन्ति, यत्र कामदुघाः वृक्षाः सदा फलिनः। यस्मिन् अग्रे पर्वते परममधूनि सन्ति, तत्र स कपिः सुन्दरकाञ्चनपर्वते रमते, राजन्। कपिनायकानां प्रमुखः केसरी नाम, सेनापतिः, षष्टिसहस्राणि रम्याः सुवर्णपर्वताः तस्य वशे। तेषु, अनघ, पर्वतश्रेष्ठः अस्ति, यथा त्वं राक्षसेषु; तत्र केचन कपयः पीतवर्णाः, केचन श्वेताः, केचन ताम्राननाः, केचन मधुवर्णाः। ते दूरस्थे पर्वते निवसन्ति, तीक्ष्णदंष्ट्रनखायुधाः, सिंहवत् चतुर्दंष्ट्राः, व्याघ्रवत् भीमाः, दुर्गमाः। सर्वे ज्वलनवत्, दहन्तः नागवत्, दीर्घोत्क्षिप्तपुच्छाः मदोन्मत्तगजवत्। महापर्वतसदृशाः, महाघनगर्जनवत् गर्जन्तः, गोलकपिङ्गाक्षाः, भीमगतिः भीमस्वनाः। सर्वे लङ्कां विदारयन्तः इव तिष्ठन्ति, तेषां नायकः वीरः मध्ये स्थितः। स विजयं कामयमानः सदा सूर्यं पूजयति, राजन्, पृथिव्यां शतबलिः नाम्ना विख्यातः। स स्वसैन्येन लङ्कां विदारणाय आशां कुर्यात्, साहसी, बलवान्, वीरः, स्वपराक्रमे स्थितः। रामस्य प्रियार्थं, स कपिः आत्मनः जीवनेऽपि दया न करोतिः; गजः, गवाक्षः, गवयः, नलः, नीलः च अपि कपयः। प्रत्येकः युद्धवीरः दशकोटिभिः परिवृतः; तथा अन्ये कपिश्रेष्ठाः विंध्यपर्वते निवसन्ति, तेषां संख्या, वेगः, गणनाय कष्टम्। सर्वे, महराजन्, अतिबलिनः; सर्वे महापर्वतसदृशशरीराः; सर्वे क्षणेन भूमिं भग्नपर्वतानां शकलैः व्यापयितुं समर्थाः। श्रुणु, राजन्, वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः। सारणस्य वचनं श्रुत्वा, शुकः रावणं राक्षसाधिपं प्रति, तं सम्पूर्णं सेनाम् वर्णयित्वा, इदं उवाच। किं पश्यसि, ये तत्र स्थिताः, मदोन्मत्तमहागजवत्, गङ्गायाः वटवृक्षवत्, सालवृक्षवत्, हिमालयवृक्षवत्? एते, राजन्, दुष्प्राप्याः, बलवन्तः, इच्छया रूपपरिवर्तनसमर्थाः, दैत्यदानवसदृशाः, युद्धे देवपराक्रमेण युक्ताः। तेषु, सहस्रकोटयः—नव, पञ्च, सप्त; तथा सहस्रशः शूलाः, शतशः गणाः अपि। एते सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, सदा किष्किन्धायाम् निवसन्ति; देवगन्धर्वसम्भूताः, इच्छया रूपपरिवर्तनसमर्थाः। ये द्वौ युवौ पश्यसि, देवसदृशरूपौ, तौ मैन्दः द्विविदः च; युद्धे तयोः समः न अस्ति। ब्रह्मणा अनुमोदितौ, अमृतं च पीतवन्तौ; तयोः बलात् लङ्कां विदारयितुं शक्यं मन्यते। यं पश्यसि स्थितम्, भग्नगजसदृशम्, स कपिः क्रुद्धः समुद्रं अपि बलात् कम्पयितुं शक्यः। स एव लङ्कां प्रविश्येत्, वैदेह्याः तव चार्थे; पश्य तं कपिं, यं पूर्वं दृष्टवान्, स पुनः आगतः। स केसरीपुत्रः ज्येष्ठः, वातात्मजः, हनुमान् नाम्ना विख्यातः, यः समुद्रं लङ्घितवान्। स कपिश्रेष्ठः, इच्छया रूपपरिवर्तनसमर्थः, बलसम्पन्नः, गतिः अविरोध्या, यथा सदा गच्छन् प्रभुः। कदाचित् बाल्ये, उदितं सूर्यं दृष्ट्वा, क्षुधितः, त्रिसहस्रयोजनपर्यन्तं अवतरितवान्। स चित्ते निश्चित्य—'सूर्यं गृह्णीयाम्; क्षुधा अन्यथा न शम्येत'—बलगर्वेण उत्प्लुत्य गतः। तं दुर्गमं देवं, यं न ऋषयः न दानवः गच्छन्ति, स न प्राप्तवान्, प्रभाते पर्वते पतितः। कपिः पतितः, शिलायाम् एकं जिह्वाग्रं अल्पं विगलितम्; तस्मात् हनुमान् नाम्ना, दृढजिह्वः इति प्रसिद्धः। मम आगमनस्य सत्येन, स कपिः मया ज्ञातः; तस्य बलं, रूपं, वीर्यं, यथावत् वर्णयितुं न शक्यते। स एव बलात् लङ्कां विदारयितुम् इच्छति; यस्य तव ध्वजः अधुना दीप्तिमान्, यः लङ्कायां स्थापितः—कथं तं कपिं विस्मरिष्यसि? एवं रावणस्य पुरतः कपिसैन्यस्य वीर्यं, नायकानां गौरवं, हनुमतः अद्भुतबलं च शुकः सारणः च वर्णयन्ति।