महर्षेः विश्वामित्रस्य यशस्विनः सर्वमेतत् धर्मात्मने जनकाय निवेदितं ततः स मुनिः तूष्णीं बभूव। अथ श्रीमद्रामायणस्य बालकाण्डे एकपञ्चाशत्तमे सर्गे यद्वृत्तं तन्मे शृणु। तस्याः विश्वामित्रस्य वाक्यं श्रुत्वा महातेजाः तपस्वी च शतानन्दः रोमाञ्चमवाप। गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः स शतानन्दः तपसा दीप्तिमान् रामदर्शनमात्रेण महदाश्चर्यं जगाम। तौ राजपुत्रौ सुखोपविष्टौ दृष्ट्वा शतानन्दः मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच— "मुनिशार्दूल! मम जनन्याः, या दीर्घकालं तपस्यानुष्ठानेन युक्ता, सा कच्चिद्राजपुत्रस्य पुरतः प्रादुरासीदिति? मम या जननी महातेजस्विनी सा कच्चिद्रामाय सर्वभूतपूजां वन्यैः फलैः सम्यगकरोत्? यद्वा मम जनन्या देवेन कृतं दुःखं पुरा यदभवत् तत् कच्चिद्रामाय कथितमिति? कौशिक! मम जननी मुनिपत्नी श्रेष्ठा सा कच्चिद्रामदर्शनानन्तरं मदीयेन गुरुणा सह संयोगमवाप्तवती? कौशिकपुत्र! मम गुरु: कच्चिद्रामं महात्मानं यथार्हं पूजयामास? कौशिकपुत्र! मम गुरु: प्रशान्तचित्तः कच्चिदागतम् रामं सत्कारं च पूजार्हं च सम्यगभ्यगच्छत्?" एवं वदन्तं शतानन्दं महातेजाः वाक्यकुशलः महर्षिः विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "मुनिश्रेष्ठ! मया किञ्चिदपि नापरिहृतं; सा भार्या मुनिना सह पुनर्यथा रेणुका भार्गवेन पुनः संयोगमवाप्ता तथैव संयोगमवाप्तवती।" एवं तस्य महात्मनः विश्वामित्रस्य वचः शृण्वन् शतानन्दः महातेजाः रामाय वाक्यमुवाच— "स्वागतमस्तु ते, नरश्रेष्ठ! सौम्य, सौभाग्येन त्वं राघव, अजेयेन महर्षिणा विश्वामित्रेणानेनात्र नीतः। विश्वामित्रः अनन्तवीर्यः ब्रह्मर्षिः तपसा प्राप्तपरमगतिः; तस्य परमं पदं मया ज्ञातम्। त्वत्तः धन्यः नास्ति कश्चन, राघव! यः कौशिकपुत्रः महातपाः तव रक्षकः अभवत्। शृणुष्व मम वक्ष्यामि यथाशक्ति यथातथ्यमृषेः कौशिकस्य चरितं, तन्मम वचनात् शृणु।" "स धर्मात्मा राजा आसीत्, दीर्घकालं रिपून् विजित्य, धर्मज्ञः, विद्यायुक्तः, प्रजाहिते रतः। प्रजापतेः पुत्रः कुशो नाम राजा आसीत्, तस्य पुत्रः महाबलः परमधार्मिकः कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः ख्यातः, गाधेः पुत्रः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः। स बलवान् विश्वामित्रः महातेजाः भूमिमनेकसहस्रवर्षाणि धर्मेण पालयामास। कदाचित् स राजा महातेजाः महाबलः सैन्यं समाहूय, तस्य चत्वारः बलभागाः परिवृत्य, भूमिं पर्यटन्।" "स राजा नगराणि, राष्ट्राणि, नद्यः, पर्वतान्, आश्रमांश्च अनुक्रम्य विचरन् काञ्चनाश्रमं प्राप। स तु वसिष्ठस्याश्रमं प्राप पुष्पितलता-वृक्षैः शोभितं, नानाविधमृगसंघैः पूर्णं, सिद्धचारणसंकीर्णं। तत्र देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः समाकीर्णं, शान्तमृगयूथेन रम्यम्, द्विजर्षिसंघैः सेवितं। ब्रह्मर्षिसंघैः सदा कृत्स्नं, देवरर्षिगणैरुपेतं, महात्मभिः तपसा दीप्तैः अग्निसमैरिव तापसैः आसीत्। तत्राप्यन्ये ब्रह्मकल्पाः, कश्चित् आपः, कश्चित् वातमात्राशनः, कश्चित् पत्रभोजनः, फलमूलाशनाश्च, जितेन्द्रियाः, वलखिल्याः, जपहोमपरायणाः। तत्र च सर्वतः वैखानसैर्मुनिभिः शोभितं, विजितात्मना महाबलिना विश्वामित्रेण वसिष्ठस्याश्रमः ब्रह्मलोकमिव दृष्टः।" अथ श्रीमद्रामायणस्य बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमं सर्गं शृणु। तं दृष्ट्वा महाबलः विश्वामित्रः परमं हर्षमवाप; स वीरः वसिष्ठं मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठं सस्नेहमभिवाद्य प्रणनाम। वसिष्ठः महर्षिः तं प्रत्युवाच— "स्वागतमस्तु ते," इति, तस्मै पूजां कृत्वा आसनं दत्तवान्। तस्मिन्नुपविष्टे धर्मज्ञे विश्वामित्रे, वसिष्ठः फलमूलानि यथान्यायं समुपाहरत्। स राजा वसिष्ठस्य तां सत्क्रियामवाप्य, तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पप्रच्छ। तत्रैव विश्वामित्रः महातेजाः वृक्षसंघेषु उपविष्टः वसिष्ठं मुनिं कुशलमब्रवीत्। वसिष्ठः मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठः ब्रह्मपुत्रः, सुखोपविष्टं विश्वामित्रं नृपं महातपसं पप्रच्छ— "राजन्, सर्वं कुशलं ते? प्रजाः धर्मेण तर्पयित्वा पालयसि किल? धर्मराजवत् शासनं कुरुषे? सेवकाः सर्वे सम्यगुपजीव्यन्ते वा? ते सर्वे नियमं पालयन्ति वा? रिपून् सर्वान् विजित्य स्थितवान् किल, रिपुंसूदन? नरश्रेष्ठ! निष्पाप! ते सेनाबलं, कोषः, मित्राणि, पुत्राः, पौत्राश्च कुशलिनः किल?" एवं स धर्मसंवादः महर्षिवर्ययोः समुपवर्तत।