अहल्यायाः दर्शनम्, तस्या गौतमेन सह पुनर्मिलनम्, तथा महत् धनुः परिक्षायै आगमनम्—एतत् सर्वम् महर्षिः विश्वामित्रः महात्मनं जनकं प्रति निवेद्य, तत्र विरमति स्म। ततः श्रीमत् वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तत्र विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा, तेजस्वी तपस्वी च शतानन्दः रोमाञ्चितः अभवत्। स गौतमस्य ज्येष्ठः पुत्रः, तपसा दीप्तिमान्, रामं दृष्ट्वा महद् विस्मयं प्राप। यत्र राजपुत्रौ सुखेन उपविष्टौ दृष्ट्वा, शतानन्दः अग्रे स्थितं महर्षिं विश्वामित्रं सम्बोधयामास। ‘‘हे मुनिशार्दूल, मम माता या दीर्घकालं तपस्यायाम् स्थित्वा, सा किम् राजपुत्रस्य पुरतः प्रकटिता? किम् मम माता, या महा-तेजस्विनी, रामाय सर्वेषां प्राणिनां पूजां वन्यैः द्रव्यैः अर्पयामास? किम् रामाय तद् दीर्घकालं घटितं दुःखं यत् देवेन कृतेन, तद् कथितम्? हे कौशिक, किम् मम माता, ऋषिपत्नीनां श्रेष्ठा, रामं दृष्ट्वा गुरुणा सह पुनः संयोगं प्राप्तवती? हे कौशिकपुत्र, किम् मम गुरुः, महात्मानं रामं यः अत्रागतः पूजां प्राप्तवान्, तं पूजितवान्? हे कौशिकपुत्र, किम् मम गुरुः, शान्तचित्तः, अत्र आगतम् रामं सत्कारं कृतवान्?'' एवं शतानन्दस्य वचनानि श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः, वाक्यकुशलः, तं प्रत्युवाच—‘‘हे मुनिवर, मया किञ्चित् अपि नापरिहितम्; पत्न्या ऋषिणा सह पुनर्मिलनं यथा रेणुका भार्गवेन सह अभवत्, तथा संपन्नम्।'' विश्वामित्रस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, शतानन्दः महातेजाः रामं प्रति उवाच—‘‘स्वागतं ते, पुरुषश्रेष्ठ! सौभाग्येन त्वम् अत्र आगतः, अजेयेन महर्षिणा विश्वामित्रेण नीतः। विश्वामित्रः अपरिमेयतेजाः ब्रह्मर्षिः, यस्य कर्माणि अकल्पनीयानि, तपसा प्राप्तः, तस्य परमं स्थितिं अहम् जानामि। त्वद्-अधिकं भाग्यवत् पृथिव्याम् कश्चन नास्ति, हे राम, यः कौशिकपुत्रः तपसा दीप्तः तव रक्षकः अस्ति। शृणु, यथाशक्ति यथार्धम् अहं कौशिकस्य महर्षेः कथा तुभ्यं कथयामि। स धर्मज्ञः राजा, शत्रुजित्, दीर्घकालं धर्मे स्थितः, विद्या-सम्पन्नः, प्रजासु हितनिष्ठः अभवत्। प्रजापतेः पुत्रः कुसः नाम राजा, तस्य पुत्रः कुसनाभः, बलवान्, परमधर्मात्मा। कुसनाभस्य पुत्रः गाधिः, गाधेः पुत्रः महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः। स बलवान् विश्वामित्रः भूमिं बहुशतवर्षाणि राजत्वेन अधिरोह्य, प्रजाः पालयामास। एकदा स महातेजाः राजा सेनां समाहूय, तस्य सैन्यैः परिवृतः, भूमिं विचचार। नगराणि, राष्ट्राणि, नद्यो, महागिरयः, आश्रमाणि च अनुक्रम्य, स एकस्मिन आश्रमे आगच्छत्। स वसिष्ठस्य आश्रमम् प्राप्तवान्, यः विविधैः पुष्पलताभिः वृक्षैः च शोभितः, नानाप्रकारैः मृगैः पूर्णः, सिद्धैः, चारणैः च सेवितः। देव-दानव-गन्धर्व-किन्नरैः शोभितः, शान्तैः मृगैः पूर्णः, द्विजातिसमूहैः सेवितः। ब्रह्मर्षिसमूहैः किलकिलायमानः, देवर्षिगणैः सेवितः, महात्मभिः तपसा संपन्नैः अग्निसदृशैः तपस्विभिः आवासितः। सदा ब्रह्मासदृशैः ऋषिभिः पूर्णः, केचित् जलाहाराः, केचित् वायुभक्षाः, केचित् पत्रपर्णभक्षाः। फलमूलभक्षिणः, निग्रहशीलाः, दोषेन्द्रियनिग्रहवंतः, वाळखिल्याः जपहोमनिष्ठाः तत्र आसन्। सर्वतः वैखानसैः अन्यैः ऋषिभिः शोभितः, विजयी विश्वामित्रः तं वसिष्ठाश्रमं ब्रह्मलोकमिव अपश्यत्। ततः श्रीमत् वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तत्र विश्वामित्रः वसिष्ठं दृष्ट्वा, परमं हर्षम् अनुभूतवान्; वीरः स श्रद्धया वसिष्ठं मन्त्रवेदिनां श्रेष्ठं प्रणम्य उपविष्टः। वसिष्ठः महर्षिः तं प्रत्युवाच—‘‘स्वागतं ते,'' इति, तस्मै आसनं दत्तवान्। तत्र बुद्धिमान् विश्वामित्रः उपविष्टः, वसिष्ठः यथाक्रमं फलमूलानि तस्मै अर्पितवान्। स वसिष्ठस्य आतिथ्यं प्राप्त्वा, राजा सर्वेषां तपस्विनां, अग्नीनां, शिष्याणां च कुशलं पृष्टवान्। तस्मिन्नेव काले, विश्वामित्रः महातेजाः, वृक्षसमूहमध्ये वसिष्ठं मुनिराजं प्रति शुभं वचनम् उवाच। वसिष्ठः मन्त्रवेदिनां अग्रगण्यः, ब्रह्मपुत्रः, विश्वामित्रं राजानं, सुखोपविष्टं, तपसा संपन्नम्, पप्रच्छ— ‘‘हे राजन्, सर्वं कुशलं ते? किं धर्मेण प्रजाः पालयसि? किं धर्मिष्ठस्य राज्ञः आचारः ते विद्यमानः? किं तव सेवकाः सम्यक् आप्यायिताः? किं ते आज्ञायां स्थिताः? किं सर्वान् शत्रून् जितवान्, हे शत्रुनिग्राहक?'' इति सर्गयोः वर्णितानि सर्वाणि घटनानि, ऋषिप्रसङ्गः, आश्रमवर्णनम्, तथा विश्वामित्र-वसिष्ठयोः सत्कार-संवादः, एकस्मिन्न कथायाम् सम्यक् संगृहीतानि।