रामः धर्मात्मा महाबलः चतुर्भिः पुरुषश्रेष्ठैः सह तिष्ठन् राक्षसबन्धनात् विमुक्तान् दृष्ट्वा तत्र स्थितः। तत्र रामः दशरथस्य पुत्रः, लक्ष्मणः दीप्तिमान्, विभीषणः च, शस्त्रविद्यायाम् समः, वीर्ये स्थिरः, लोकपालसमः, तत्र स्थितः। सुग्रीवः अपि महाबलः, इन्द्रसमः, तस्य तेजसा लङ्कायाः दुर्गद्वारयुक्तां नगरीं उन्मूलयितुं पारयितुं समर्थः। सर्वे वानराः रामस्य रूपं शस्त्रं च दृष्ट्वा, विदारणाय प्रवेशनाय सज्जाः सन्तु। रामः एकः लङ्कां विनाशयिष्यति, अन्ये त्रीन् पार्श्वे तिष्ठन्तु। रामलक्ष्मणाभ्याम् रक्षितः, सुग्रीवसंयुक्तः, तेषां सेना सर्वैः देवदानवैरपि अजेय्या अभवत्। वनवासिनां महात्मनां सेना, युद्धे उत्सुकाः, हर्षिताः, तत्र सन्निहिता। प्रतिपक्षस्य अनर्थः, शान्तिः साध्या, मैथिली दशरथस्य पुत्राय प्रत्यप्येत्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्। सारणेन उच्यमानं सत्यं पुरुषवाक्यं श्रुत्वा, रावणः राजा तं प्रत्युवाच। देवगन्धर्वदानवैरपि आक्रम्यमाणः अहं सीतां न दास्यामि, सर्वलोकभयात् अपि। त्वं तु सौम्यः वानरैः संतप्तः, शीघ्रं सीताप्रत्यर्पणं उचितं मन्यसे। को मे प्रतिद्वन्द्वी युद्धे विजयी स्यात्? इत्येवम् कठोरं वचनं रावणः राक्षसाधिपः उवाच। ततः रावणः शोभनः, द्रष्टुम् इच्छन्, हिमवत् श्वेतं प्रासादम् आरोहत्, तत्र तालवृक्षैः शोभितम्। तौ द्वौ सूचौ सह रावणः क्रोधाभिभूतः, समुद्रं पर्वतान् वनानि च निरीक्ष्य। वानरैः पूर्णां भूमिं, अपरिमेयम् अपरिहार्यम् वानरबलम् अपश्यत्। तद् दृष्ट्वा रावणः सारणं पप्रच्छ—"एतेषां वानराणां के प्रमुखाः? के वीराः? के महाबलाः?" के अग्रे गच्छन्ति, सर्वतः उत्साहयुक्ताः? सुग्रीवः केषां स्वरं शृणोति? के गणनायकानां नायकाः? सर्वं वानरबलम् आचक्ष्व, सारण। राक्षसाधिपेन पृष्टः सारणः तद् उवाच। सारणः, प्रमुखान् जानन्, वनवासिनां अग्रगण्यान् वर्णयामास—"यो वानरः लङ्काम् अभिमुखः स्थितः गर्जति, स नायकः।" शतसहस्रगणनायकैः परिवृतः, तस्य गर्जनः दुर्गद्वारयुक्तां नगरीं प्रतिध्वनयति। लङ्का पर्वनवनोपवनेषु सगर्जनः सुग्रीवः, वानरराजः, सर्वां कम्पयति। सेनायाः अग्रे नीलः वीरः नायकः तिष्ठति, भुजौ गृहीत्वा भूमौ शक्त्या चरति। लङ्काम् अभिमुखः, क्रुद्धः पुनः पुनः विस्तारयति, पर्वतशिखराभः, पद्मनालसदृशः। स पुच्छं तीव्रं पुनः पुनः प्रहरति, तस्य शब्देन दश दिशाः प्रतिध्वनयन्ति। एष अंगदः, सुग्रीवेन युवराजः नियुक्तः, युद्धाय त्वां आह्वयति। स वालिसुतः, सुग्रीवस्य सदा प्रियः, राघवस्यार्थे निश्चलः, वारुणः इन्द्रस्य इव। सर्वं मनः हनुमत् दृष्टं जानक्याः विषये स्थिरम्, हनुमान् शीघ्रः, राघवहिते निष्ठः। एष महाबलः, बहून् वानरराजान् सेनायाः नायकान् नयति, स्वसेनया त्वां मर्दितुम् अभिमुखः। अंगदपुत्रस्य महाबलैः परिवृतः, नलः युद्धे तिष्ठति, पुलिनस्य निर्माता। ये शरीरम् उपस्थापयन्ति, निःश्वसन्ति, गर्जन्ति, क्रुद्धाः विस्तारयन्ति, ते प्रमुखवानराः। ते तीव्राः, दुर्जेयाः, विक्रान्ताः, आठशतसहस्राणि दशशतकोट्यः वीराः चन्दनलेपनाः तं अनुसरन्ति। स एकः स्वसेनया लङ्कां मर्दितुम् इच्छति; श्वेतः, रजतसदृशः, चञ्चलः, घोरवीर्यः। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः, बुद्धिमान्, वीरः वानरः शीघ्रं सुग्रीवम् अभिगच्छति, पुनः प्रत्यागतः। सम्रोचनः नाम पर्वतः, वृक्षैः शोभितः; तत्र कुमुदः गणनायकः राज्यं करोति। स हर्षेण शतसहस्रसखीन् आकर्षति, तस्य पुच्छं दीर्घं, स्थूलं, बहुस्पर्शकेशयुक्तम्। तस्य पुच्छे ताम्रः, पीतः, श्वेतः, धूसरः च केशाः विकीर्णाः; स तीव्रः, श्रान्तिहीनः, युद्धे उत्सुकः, स्वसेनया लङ्कां मर्दितुम् इच्छति। एष सिंहसदृशः, पीतः, दीर्घमानेन युक्तः, शान्तः लङ्काम् निरीक्षते, दृष्ट्या दग्धुम् इच्छति। स सदा विन्ध्ये, कृष्णपर्वते, साह्ये, सुन्दरदर्शने वसति; स राजा रम्भः, गणनायकः, शतत्रिंशतिसहस्रप्रमुखवानरैः सहितः। यदा स गच्छति, तीव्रवीर्यवानराः तं परिवृत्य अनुसरन्ति, बलात् लङ्कां मर्दितुम् उत्सुकाः। स कर्णौ विस्तारयति, पुनः पुनः जृम्भते, न मृत्युभयम्, न सेनायाः पलायनम्। क्रुद्धः कम्पते, पार्श्वे निरीक्षते; पुच्छं प्रहरति, निःश्वसति, स महाबलः।