लङ्कां नगरीं प्राप्त्य तौ राक्षसेश्वरं रावणं जग्मतुः, तं चेदमूचतुः—"विभीषणेन वयं मृत्यवे गृहीताः, हे राक्षसराज।" तौ तु धर्मात्मना रामेण महाबलेन विमुक्तौ दृष्ट्वा, यत्र चत्वारः पुरुषश्रेष्ठाः समवस्थिताः, वीराः लोकपालसमाः, शस्त्रविद्याविशारदाः, स्थिरधैर्याः—दशरथात्मजः रामः, श्रीलक्ष्मणः, विभीषणश्च। तथा महाबलपराक्रमेन्द्रसमः सुघ्रीवः, एते लङ्कां सह प्राकारद्वारैः समूलं समुत्पाट्य तीर्तुं समर्थाः। सर्वे वानराः सज्जाः स्युः, लङ्कां भग्नां प्रविशन्तु; रामस्य रूपं तस्य चास्त्राणि तादृशानि। स एव लङ्कां विनाशयिष्यति, अन्ये त्रयः तिष्ठन्तु; रामलक्ष्मणाभ्यां रक्षितः, सुघ्रीवसहितः, तेषां सेना देवानपि दानवानपि अजेयाऽभवत्। महात्मनां वानराणां सेना, ये युद्धोत्सुकाः प्रमोदिता वीराः, तेषां विरोधे न लाभः; शमं कुर्यात्, मैथिलीं च दशरथपुत्राय प्रत्यर्पयेत्। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः शृणु। शरणेन उक्तानि तानि सत्यपुरुषाणि वचनानि श्रुत्वा, रावणो राजा प्रत्युवाच। "यदि मां देवा गन्धर्वा दानवाश्चापि समरे आक्रमेयुः, अहं सीतां न ददामि, नापि सर्वलोकभयात्। त्वं तु सौम्य वानरभयेन अत्यन्तं संतप्तः, अद्यैव सीताप्रदाने युक्तमिति मन्यसे। कः वा मे समरे प्रतिद्वन्द्वी विजेता वा स्यात्?" इत्येवं कठोरं वचनं रावणः राक्षसेश्वरः अब्रवीत्। ततः श्रीमान् रावणः द्रष्टुकामः, हिमवत्स्वच्छप्रासादं बहुतालवृक्षमण्डितं आरुरोह। तौ च तौ चरस्पशौ सह रावणः क्रोधात् सागरं पर्वतान् वनानि च निरीक्ष्य। स वानरैः आकृष्टां भूमिं, तेषां च महतीं दुर्जयां वानरबलसमृद्धिं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा रावणः शरणं पप्रच्छ—"एतेषां वानराणां के प्रमुखाः, के वीराः, के महाबलाः? के च सर्वतः अग्रे प्रचोदनाः, केषां शब्दं सुघ्रीवः शृणोति, के च सेनापतिनां प्रमुखाः? सर्वं वानरबलं मे कथय, शरण।" इति पृष्टः स शरणः राक्षसराजेन वचनं अब्रवीत्। स तु प्रमुखवान् शरणः तान् वानरमुख्यान् न्यग्रहीत्—"यो वानरः लङ्काम् अभिमुखं स्थित्वा गर्जति, स सेनापतिः। शतसहस्रैः सेनापतिभिः परिवृतः, यस्य गर्जितं प्राकारद्वारयुक्तां लङ्कां प्रतिनदति। लङ्का, गिरिवनोपेताभिः, सुघ्रीवस्य महात्मनः गर्जितेन सम्प्रचालिता।" "सेनायाः अग्रे नीलो नाम वीरः सेनापतिः स्थितः, यो बाहू प्रसार्य भूमौ बलवद् विचरति। स लङ्काम् अभिमुखं क्रुद्धः पुनः पुनः विस्तारयति, पर्वतशिखरकल्पः, कमलनालसदृशः च। स पुच्छेन पुनः पुनः ताडयति, तस्य पुच्छध्वनिना दश दिशः प्रतिनदन्ति।" "एष अंगदः, सुघ्रीवेन वानरराजेन युवराजः नियुक्तः, त्वां समरे आह्वयति। स वालिसुतः, सदा सुघ्रीवप्रियः, राघवस्य हेतोः दृढनिश्चयः, यथा वरुणः इन्द्रस्य। सर्वं तस्य चिन्तनं तदस्ति, यद् हनूमान् शीघ्रगामी राघवहिते रतः, जनकात्मजां दृष्टवान्।" "एष महाबलः स्वसेनया वानरराजानां गणान् नेतुम् इच्छति, त्वां च दारयितुम् अभिमुखः। अंगदसुतबलसमुदितः नलः वीरः समरे तिष्ठति, सेतुकारकः सः। ये शरीरं सञ्जग्राहुः, निःश्वस्य गर्जन्ति, क्रोधात् उद्यम्य विस्तारयन्ति—ते वानरश्रेष्ठाः।" "एते घोराः दुष्प्रसह्याः भीमवीर्याः, अष्टशतानि सह दशशतानि कोटयः, चन्दनाङ्कितवीराः, तमनुयान्ति। स एव स्वसेनया लङ्कां दारयितुम् इच्छति; श्वेतः, रजतप्रभः, चञ्चलः, भीमपराक्रमः।" "विद्वान् वीर्यवान् वानरः, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः, शीघ्रं सुघ्रीवमुपेत्य पुनरपि प्रतिनिवर्तते।" "सम्रोचनो नाम पर्वतः, बहुवृक्षोपशोभितः; तत्र कुमुदः सेनापतिः राज्यं करोति।" "सः हृष्टः शतसहस्रैः सहानुयातः, दीर्घपुच्छः, बहुस्पर्शलोम्ना आवृतः। तस्य घोरस्य पुच्छे ताम्रपीतश्वेतारुणानि रोमाणि विततानि; स भीमः अक्लिष्टः च वानरः युद्धकामः, स अपि स्वसेनया लङ्कां दारयितुम् इच्छति।" "अयं च सिंहसदृशः, पीतः दीर्घकेशः, शान्तः लङ्कां निरीक्षते, इव दृष्ट्या दग्धुम् इच्छन्।" "सः सदा विन्ध्ये, कृष्णे पर्वते, साह्ये, रम्ये च सुदर्शने वसति; एष राम्भः सेनापतिः, शतत्रिंशत्सहस्राणि वानरश्रेष्ठानां तस्य।" "यदा सः प्रचरति, तदा भीमपराक्रमा वानराः तं परिवृत्य अनुयान्ति, लङ्कां दारयितुम् उत्सुकाः।" "सः पुच्छं प्रसार्य, पुनः पुनः जृंभते, न च मृत्युभयात् कम्पते, न च सेनायाः पलायते।